19/04/2026
🇵🇹 ⚔ ✝️ [ Decembro de 1️⃣1️⃣0️⃣2️⃣. Diego Xelmírez, bispo de Santiago de Compostela, chega a Braga cunha comitiva de clérigos, canteiros e acólitos baixo a aparencia dunha visita pastoral rutinaria.
O seu anfitrión, o bispo Giraldo, virtuoso e confiado, cédelle mesmo as súas propias estancias e marcha durmir a un convento próximo.
O que ocorrerá nos días seguintes pasará aos anais da Igrexa cun eufemismo tan elegante como cínico: «pío latrocinio». En romance paladino, un dos roubos máis audaces da Idade Media.
A historia daquela operación mestra acaba de recuperar protagonismo da man dun novo libro publicado pola Fundación Santa María a Real:
'Os poderes inmateriais dos mosteiros: reliquias, fragmentos de eternidade", unha obra colectiva coordinada polos catedráticos da Universidade de Cantabria Ramón Teja e José Ángel García de Cortázar que arroxa luz sobre os mecanismos de poder, diñeiro e fe que converteron as reliquias no combustible político do medievo peninsular.
O culto ás reliquias, explica Ramón Teja no volume, foi en realidade un fenómeno tardío dentro do cristianismo e non estivo exento de controversia.
Figuras como Santo Agostiño, Santo Ambrosio ou San Xerome tiveron que esforzarse a fondo para lexitimalo ante quen o consideraba máis próximo á superstición ca á ortodoxia cristiá.
Os seus argumentos callaron en todos os estratos sociais, dende a curia ata o pobo chan, e abriron o camiño para que os restos dos santos ( ósos, dentes, cabelos, mandíbulas, pero tamén obxectos que estiveran en contacto con eles ) adquirisen un valor incalculable. Non só espiritual. Sobre todo, político e económico.
O investigador Josemi Lorenzo Arribas precisa no libro que a veneración deses restos ou refugallos estaba motivada pola crenza na súa capacidade para obrar milagres. E os milagres, no medievo, eran o mellor reclamo turístico concibible. Os peregrinos que acudían a venerar unha reliquia deixaban diñeiro, influencia e prestixio ao seu paso.
Por iso, como sinala Ángeles García de la Borbolla noutra das contribucións da obra, os mosteiros e dioceses comprenderon moi pronto que acumular reliquias equivalía a garantir unha devoción estable e con ela unha afluencia continua de fieis que constituía unha fonte imprescindible de ingresos. Vamos, que non había nada mellor para equilibrar un orzamento que fichar un santo, aínda que fose cadáver.
▪︎ A rivalidade entre Braga e Compostela.
No ano 1102, Santiago de Compostela gabábase de custodiar os restos do apóstolo Santiago o Maior, pero o seu rival directo, Braga ( a diocese máis antiga da Península Ibérica e aspirante ao título de primada das Españas ), podía presumir de albergar nas súas igrexas os corpos de nada menos que catro santos: san Frutuoso, patrón da cidade; santa Susana; san Cucufate e san Silvestre.
En termos de poderío espiritual, as forzas estaban practicamente igualadas. Para un home coas ambicións de Xelmírez ( cuxo proxecto era elevar Compostela ao nivel de Roma e Xerusalén ), aquela paridade era inaceptable.
O plan que urdiu Xelmírez foi descrito máis tarde polo arcediago Hugo da catedral compostelá coa fórmula xa citada de «pío latrocinio», recollida na *Historia Compostelá*, a crónica oficial do prelado, escrita claramente ao seu favor.
Ao amencer, mentres os clérigos celebraban misa nas igrexas de Braga ( distraída así a atención dos fieis ), canteiros e especialistas que viaxaban na comitiva compostelá procedían sixilosamente a desenterrar os sarcófagos e extraer as reliquias.
Xelmírez reservouse persoalmente a capela visigótica de san Frutuoso, xoia arquitectónica do século VII situada ás aforas da cidade. O bispo Giraldo, o seu xentil anfitrión, non soubo do ocorrido ata que a comitiva galega xa levantara o campo.
A fuxida foi tan precipitada como reveladora das verdadeiras intencións da operación. Camiños secundarios, paradas en mosteiros amigos, relevos de mensaxeiros que se adiantaban a anunciar a chegada dos santos a Compostela: non era o comportamento de quen realizou un traslado piadoso e autorizado, senón o de quen sabe que leva un botín e teme que llo arrebaten.
As reliquias fixeron escala en Tui, onde Xelmírez as puxo a resgardo antes de emprender o tramo final cara a Santiago.
▪︎Un roubo que cambiou a historia xacobea.
A chegada dos catro santos a Compostela foi recibida coa p***a litúrxica que correspondía a tan extraordinaria adquisición.
Santa Susana converteríase co tempo en copatrona de Santiago, e aínda hoxe a súa igrexa no Outeiro de Santa Susana, xunto á Alameda, é un dos templos máis queridos da cidade. San Frutuoso e os demais permaneceron durante séculos nas capelas da xirola catedralicia.
A importancia daquelas reliquias foi tal que algúns historiadores sosteñen que, sen elas, Santiago nunca tería logrado consolidarse como un dos tres grandes centros da Cristiandade.
O propio papa Pascual II ordenou a devolución das reliquias a Braga, pero a resposta compostelá foi o silencio. Haberá que agardar case 900 anos para que a débeda se saldase parcialmente: en 1966 devolvéronse a Braga os restos de san Frutuoso, e en 1994 regresaron santa Susana, san Cucufato e san Silvestre.
Hoxe, na capela visigótica de san Frutuoso en Braga, un cartel lembra que as reliquias alí custodiadas «foran levadas por Diego Xelmírez en 1102».
O libro recentemente publicado lembra que o caso Xelmírez non foi unha anomalía, senón un episodio representativo dunha práctica estendida.
O investigador Francisco Javier Pérez Rodríguez documenta na obra que roubos, vendas e falsificacións de reliquias foron moeda corrente na Idade Media, impulsados pola mesma lóxica de poder que describe o novo volume.
Papas, bispos e monarcas rivalizaban por acumular capital espiritual en forma de ósos e relicarios de ouro e prata, incrustados de pedras preciosas e perfumados con fragrancias exquisitas ( de aí a expresión «en olor de santidade» ), que constituían simultaneamente tesouros devocionais e activos políticos de primeira magnitude.
A obra coordinada por Teja e García de Cortázar reúne as achegas de oito especialistas e pode adquirirse na tenda en liña da Fundación Santa María a Real e en librarías especializadas.
Un recordatorio de que, no medievo, a fe e o poder nunca viaxaron por camiños separados, e de que o galego Xelmírez o entendeu mellor ca ninguén. A súa figura segue a espertar fascinación e debate.
Para algúns, foi un hábil construtor da grandeza de Compostela; para outros, un estratega sen escrúpulos que non dubidou en apropiarse do alleo para impulsar o seu propio poder.
Un comportamento, por certo, non tan diferente do dalgúns líderes políticos actuais, aínda que o obxecto de desexo sexa agora o petróleo e non os supostos ósos de presuntos homes santos.]
* Artigo de Dolores Carballo Erbella.
