01/06/2026
ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ (ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐਫ. ਅਤੇ ਬੀ.ਐਸ.ਐਫ.) ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੂਹ 'ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰਿਓਂ ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ' ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਕੁੱਲ 11 ਲੋਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ 25 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਸਨ।
-ਇਸ ਦਿਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਭਾਈ ਮਹਿੰਗਾ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ (ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ) ਦੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਜੀ ਦੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਣੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਤੈਨਾਤ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਈਪਰ ਦੀ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਸੀ।
- ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 11 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ:
1. ਭਾਈ ਮਹਿੰਗਾ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ (ਉਰਫ਼ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਜਗਾਧਰੀ) – ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ।
2. ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
3. ਭਾਈ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ
4. ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ
5. ਭਾਈ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ
6. ਭਾਈ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ (ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੇਵਾਦਾਰ)
7. ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
8. ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ
(ਬਾਕੀ ਦੇ 3 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਓਥੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਈਆਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਤੇ ਕਰਫਿਊ ਕਾਰਨ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 11 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਦਰਜ ਹੈ)।
-ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ 1 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ 12:30 ਵਜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ 8:00 ਵਜੇ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ 7 ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫ਼ੌਜੀ ਬਲਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੰਪਲੈਕਸ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ (ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ) ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉਢੀ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਾਫ਼ ਦੇਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਵੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ (ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਹੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਹਰ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਕਰਫਿਊ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
