https://www.facebook.com/112039858557279/

NOMADeaf Tour, Bayan-Gol district, 12th khoroo, Ulaanbaatar (2026)

12/04/2026

Монголд хамгийн алдартай хадны зураг гэвэл үүнийг л хэлэх байх... Мэдээж олон гайхамшигтай хадны зургууд байгаа. Гэхдээ Ямаа усны хадны зургууд бол байгальд бүтээгдсэн эртний хүмүүсийн асар том галерей шиг санагддаг.
(Ховд аймгийн Үенч сумын нутаг Ямаан ус хэмээх нарийн хавцалд орших хадны сийлмэл зурагтай газар. Сүйх тэрэгтэй бүсгүй-Хүннү үе)

#Өдөртнэг

25/03/2026

To understand Khutulun, you have to understand the world that made her.

She was born around 1260 into the western edge of the Mongol empire, the daughter of Kaidu Khan, an Ögedeid prince who had decided that Kublai Khan's vision for the empire was not his vision, and who spent the better part of three decades fighting to prove the point. Kaidu's territory stretched across Central Asia, a vast and contested landscape of steppe and mountain where power was measured in horses, in loyal commanders, and in the willingness to keep fighting long after more cautious men had made their peace.

Kaidu kept fighting. So did his daughter.

The Mongol world that Khutulun grew up in was not the world of the settled empires to its east and west. It was a culture built on mobility, on horsemanship, on the understanding that the ability to fight was not a male speciality but a survival requirement distributed across a society that was always either campaigning or preparing to campaign. Mongol women of the steppe rode, managed households that moved, and in the higher ranks of society exercised political influence that often surprised and unsettled the sedentary civilisations the Mongols encountered. Khutulun's world was not one where women's physical strength and military participation were remarkable in principle. What was remarkable was the degree to which she embodied both.

Marco Polo, who encountered her story during his time in the east, describes her riding into battle alongside Kaidu, moving through the enemy lines and returning with a captive tucked under her arm like a trophy. The image is almost certainly embellished for a European audience that wanted drama, but the core of it is consistent with what the Persian chroniclers also record: that Khutulun was a genuine military companion to her father, present on campaign, trusted with responsibility, and formidable enough that her reputation preceded her.

Kaidu trusted her above most of his sons. According to some sources, he wanted her to succeed him. This was not as straightforward a proposition in Mongol succession politics as it might sound: leadership passed through negotiation, military credibility, and the support of other powerful figures rather than simple primogeniture, and a daughter, however capable, faced opposition that a son of equivalent ability would not. But the fact that Kaidu considered it, and that the sources record it, tells you something about how he read her.

She set her own marriage terms. Any man who wanted her had to wrestle her, staking a hundred horses on the outcome. If he won, she would marry him. If she lost, she kept the horses. Marco Polo says the horses accumulated to ten thousand. Persian sources are more measured, more interested in her political role than her wrestling record. The exact number does not matter as much as what the condition itself reveals: a woman sufficiently secure in her position, and sufficiently confident in her own strength, to turn the question of her marriage into a public contest that she controlled entirely.

Many tried. None won, or none that the sources record. There were rumours, as there always are about powerful women who do not conform to expectation, that her reasons for remaining unmarried were improper. The rumours were almost certainly political, generated by men who found her autonomy easier to explain as transgression than as choice. She eventually married a man she selected herself, on her own timeline, under her own conditions.

When Kaidu died in 1301 after a battle against Kublai Khan's forces, the world he had built began to fracture almost immediately. Succession struggles erupted among his sons, none of whom commanded the loyalty or the ability he had. Tradition holds that Khutulun guarded his tomb, a role that carried real significance in Mongol culture, the protector of the dead khan's remains and by extension of his legacy.

She died in 1306, five years after her father. The empire he had fought to hold together did not survive him by much. The particular world that had produced her, the western Mongol steppe culture at its most independent and combative, was already dissolving into the larger political settlements that followed Kublai Khan's consolidation of power.

What Kaidu gave his daughter was not just military training or political standing. He gave her a context in which those things were possible, a world that valued what she was capable of and a father who saw it clearly enough to put her at the centre of his campaigns rather than the margins of his court.

The ten thousand horses, if they existed, were hers because she won them. But the woman who could win them was Kaidu's daughter first, shaped by a father who understood what he had raised and trusted her with it completely.

———————————————————————————

Хутулуныг ойлгохын тулд түүнийг бүтээсэн ертөнцийг ойлгох хэрэгтэй.

Тэрээр 1260 оны орчимд Монголын эзэнт гүрний баруун захад төрсөн бөгөөд Өгөдэйдийн хунтайж Хайду хааны охин бөгөөд Хубилай хааны эзэнт гүрний тухай алсын хараа нь түүний алсын хараа биш гэж шийдсэн бөгөөд энэ санааг батлахын тулд гучин жилийн турш тэмцэлдсэн. Хайдугийн нутаг дэвсгэр нь Төв Ази даяар тархсан бөгөөд тал хээр, уулын өргөн уудам, маргаантай газар нутаг бөгөөд хүч нь морьд, үнэнч командлагч, илүү болгоомжтой эрчүүд энх тайвныг тогтоосны дараа удаан хугацаанд тулалдах хүсэл эрмэлзлээр хэмжигддэг байв.

Кайду тулалдсаар байв. Түүний охин ч мөн адил.

Хутулуны өссөн Монголын ертөнц бол зүүн, баруун хэсэгт орших суурин эзэнт гүрнүүдийн ертөнц биш байв. Энэ нь хөдөлгөөнт байдал, морь унах, тулалдах чадвар нь эрэгтэй хүний мэргэжил биш, харин үргэлж кампанит ажил явуулж эсвэл кампанит ажил явуулахад бэлтгэж байдаг нийгэмд тархсан амьд үлдэх шаардлага гэсэн ойлголт дээр суурилсан соёл байв. Тал нутгийн монгол эмэгтэйчүүд морь унаж, нүүдэллэдэг өрхүүдийг удирдаж, нийгмийн дээд давхаргад улс төрийн нөлөө үзүүлдэг байсан нь монголчуудын тулгарч байсан суурин соёл иргэншлийг гайхшруулж, үймээн самуунд хүргэдэг байв. Хутулуны ертөнц эмэгтэйчүүдийн бие бялдрын хүч чадал, цэргийн оролцоо зарчмын хувьд гайхалтай байсан ертөнц биш байв. Гайхалтай нь түүний хоёуланг нь хэрхэн тусгасан явдал байв.

Зүүнд байхдаа түүний түүхтэй танилцсан Марко Поло түүнийг Кайдутай хамт тулалдаанд мордож, дайсны шугамаар явж, олзлогдогчийг суган доороо цом шиг чихэж буцаж ирсэн тухай дүрсэлсэн байдаг. Энэ дүр зураг жүжиг хүсдэг Европын үзэгчдэд бараг л тохирсон байх боловч түүний гол цөм нь Персийн түүхчдийн тэмдэглэсэн зүйлтэй нийцдэг: Хутулун бол эцгийнхээ жинхэнэ цэргийн хамтрагч, кампанит ажилд оролцож, хариуцлага хүлээсэн, нэр хүнд нь түүнээс өмнө байсан тул хангалттай сүрлэг хүн байв.

Кайду түүнд ихэнх хөвгүүдээсээ илүү итгэдэг байв. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр тэр түүнийг залгамжлагч болгохыг хүссэн байна. Энэ нь Монголын залгамжлагч улс төрд сонсогдож байгаа шиг тийм ч энгийн санал биш байсан: удирдлага нь хэлэлцээр, цэргийн нэр хүнд, бусад хүчирхэг хүмүүсийн дэмжлэгээр дамжин өнгөрч, охин нь ямар ч чадвартай байсан ч түүнтэй тэнцэх чадвартай хүүгийн эсэргүүцэлтэй тулгардаг байв. Гэхдээ Кайду үүнийг авч үзсэн, эх сурвалжуудад тэмдэглэгдсэн нь түүний түүнийг хэрхэн ойлгож байгааг харуулж байна.

Тэрээр өөрийн гэрлэлтийн нөхцөлийг тогтоосон. Түүнийг хүссэн хүн бүр түүнтэй барилдаж, үр дүнд нь зуун морь тавих ёстой байв. Хэрэв тэр ялбал тэр түүнтэй гэрлэх болно. Хэрэв тэр ялагдсан бол морьдыг нь үлдээдэг байв. Марко Поло морьд арван мянгад хүрсэн гэж хэлсэн. Персийн эх сурвалжууд түүний бөхийн түүхээс илүү хэмжүүртэй, түүний улс төрийн үүрэгт илүү сонирхолтой байдаг. Яг тодорхой тоо нь нөхцөл байдал өөрөө юу харуулж байгаагаас хамаагүй чухал юм: өөрийн байр сууриндаа хангалттай итгэлтэй, өөрийн хүч чадалд хангалттай итгэлтэй, гэрлэлтийн асуудлыг бүхэлд нь хянадаг олон нийтийн тэмцээн болгон хувиргадаг эмэгтэй.

Олон хүн оролдсон. Хэн ч ялаагүй, эсвэл эх сурвалжуудад тэмдэглэгдсэнчлэн хэн ч ялаагүй. Хүлээлтийг хангаагүй хүчирхэг эмэгтэйчүүдийн тухай үргэлж байдаг шиг түүний гэрлээгүй шалтгаан нь зохисгүй гэсэн цуурхал байсан. Энэ цуурхал нь бараг улс төрийн шинжтэй байсан бөгөөд түүний бие даасан байдлыг сонголт гэж тайлбарлахаас илүү зөрчил гэж тайлбарлахад хялбар гэж үзсэн эрчүүдээс үүдэлтэй байв. Эцэст нь тэрээр өөрийн нөхцөл байдалд, өөрийн цагийн хуваарийн дагуу өөрөө сонгосон хүнтэйгээ гэрлэжээ.

Хайду 1301 онд Хубилай хааны хүчний эсрэг тулалдааны дараа нас барахад түүний байгуулсан ертөнц бараг тэр даруй задарч эхэлсэн. Түүний хөвгүүдийн дунд залгамж халааны төлөөх тэмцэл эхэлсэн бөгөөд тэдний хэн нь ч түүний үнэнч байдал, чадварыг эзэмшээгүй байв. Хутулун түүний булшийг хамгаалж байсан нь Монголын соёлд чухал үүрэг гүйцэтгэж, нас барсан хааны үлдэгдлийг хамгаалж, өв залгамжлалыг нь үргэлжлүүлдэг байсан гэсэн уламжлал байдаг.

Тэрээр 1306 онд буюу эцгээсээ таван жилийн дараа нас баржээ. Түүний нэгтгэхийн төлөө тэмцэж байсан эзэнт гүрэн түүнд тийм ч их зүйл үлдээгээгүй. Түүнийг бий болгосон ертөнц болох хамгийн бие даасан, тэмцэгч баруун Монголын тал нутгийн соёл нь Хубилай хааны эрх мэдлийг бэхжүүлсний дараа үүссэн томоохон улс төрийн суурингууд руу аль хэдийн уусаж эхэлсэн байв.

Кайду охиндоо зөвхөн цэргийн бэлтгэл эсвэл улс төрийн байр суурийг өгсөнгүй. Тэрээр түүнд эдгээр зүйлсийг боломжтой болгох нөхцөл байдлыг, түүний юу хийж чадахыг үнэлдэг ертөнцийг, мөн түүнийг ордныхоо зах хязгаарт биш харин өөрийн кампанит ажлын төвд байрлуулах хангалттай тодорхой харсан аавыг өгсөн.

Хэрэв арван мянган морь байгаа бол тэр тэднийг ялсан учраас түүнийх байсан. Гэхдээ тэднийг ялж чадах эмэгтэй бол эхлээд Кайдугийн охин байсан бөгөөд түүнийг өөрийнх нь өсгөсөн зүйлийг ойлгож, түүнд бүрэн итгэсэн аав нь төлөвшүүлсэн.

13/03/2026

02. ЧИНГИС ХААН ӨРТӨӨГ АНХ БАЙГУУЛСАН ба ХҮН ТӨРЛӨХТӨН ГАР ГАРАА АТГАЛЦСАН НЬ…

Дэлхий дахиныг хамгийн анх хүний ухаан, морины хурд хүчээр асар хурдан, шуурхай холбож чадсан хүн бол Чингис хаан юм. Тэрээр шинэ дэлхийг бүтээсэн морин өртөөг байгуулж хүн төрөлхтний түүхэн дэх зам тээвэр, харилцаа холбооны системийг төрийн бодлого, цэргийн зохион байгуулалт, иргэншлийн хэмжээний нэгэн сүлжээ болгосон аугаа үйл хэрэг байлаа.

Өртөө нь уудам дэлхийг мэдээ мэдээлэл, төрийн зарлиг, цэргийн тушаал, дипломат элч, худалдааны урсгалаар холбосон амьд сүлжээ байсан юм.

ШАЛТГААН НЬ…

Чингис хааны байлдан дагуулал Ази, Европыг бүхэлд нь хамарч, тухайн үеийн дэлхий дахины хуурай газрын төрт улсуудын ихэнхийг өөрийн эрхшээлд оруулсан билээ.

Тиймийн учир монгол цэргийн эзэлж авсан нутаг ус хязгааргүй өргөн, алсын аян дайны зам туйлын уудам болсон тул цэрэг болон төв удирдлагын хооронд төрийн зарлиг, захидал, тагнуулын мэдээ, цэргийн тушаал зэргийг богино хугацаанд, маш хурдан шаламгай дамжуулах зайлшгүй хэрэгцээ бий болсон байна. Энэ хэрэгцээ бол жирийн нэг захиргааны асуудал биш, харин төрийн оршин тогтнох чадварын гол шалгуур байв. Яагаад гэвэл төвөөс гарсан шийдвэр хязгаарын цэрэгт цагтаа хүрэхгүй бол гүрэн алс холын орон зайгаа удирдаж чадахгүй. Иймээс өртөөний тогтолцоо нь Чингис хааны төрийн алсын харааны салшгүй хэсэг байжээ.

ӨРТӨӨ НЬ ӨНӨӨДРИЙН ИНТЕРНЕТ БАЙВ…

Өртөө бол XIII зууны дэлхийн мэдээллийн урсгалыг хөдөлгөөнд оруулсан, захиргааны бодит удирдлагыг боломжтой болгосон, тив дамнасан харилцааг амьд, тасралтгүй болгосон аварга том сүлжээ байв. Өнөөдрийн хэлээр хэлбэл, энэ нь XIII зууны интернет байсан юм.

Интернетийн гол мөн чанар нь мэдээллийг алс холын цэгүүдийн хооронд хурдан, тасралтгүй, найдвартай дамжуулахад оршдог. Чингис хааны өртөө ч үүнтэй яг адил зарчмаар ажиллаж байв. Өртөө бүр нь зангилаа, тэдгээрийг холбосон зам бүр нь холбоос, морь сэлгэн давхих элч бүр нь өгөгдөл дамжуулагч, харин хааны зарлиг, цэргийн тушаал, тагнуулын мэдээ, худалдааны мэдээлэл, дипломат бичиг зэрэг нь тухайн цаг үеийн “өгөгдөл” байлаа. Нэг зангилаанаас нөгөөд мэдээ сааталгүй шилжин, алс холын зах хязгаарт хүрч, тэндээсээ буцан төвд ирдэг байсан нь өнөөгийн интернет сүлжээний логиктой адил юм.

МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООНД…

Монголын түүхийн тулгар сурвалжуудад Чингис хааныг анх “морин өртөөг байгуулсан” гэж яг тодорхой энэ томъёоллоор албан ёсоор тэмдэглэн үлдээсэн сурвалжийн баримт байхгүй ч түүний байлдан дагууллын талаар бичиж үлдээсэн бүхий л сурвалжид морин өртөө маш хурдан шуурхай мэдээ мэдээллийг цаг алдалгүй дамжуулж байсан тухай баримт мэдээ цөөнгүй бий. Өөрөөр хэлбэл, нэршил нь яг ингэж үлдээгүй байж болох ч, мөн чанарын хувьд Чингис хааны үед өртөөний систем аль хэдийн үүсэж, ажиллаж, төрийн эрх мэдлийн амин судас болж байсан нь олон баримтаар харагддаг.

Тухайлбал, Монголын нууц товчоонд анх Чингис хаан цэргийн мэдээ хурдан шуурхай дамжуулж байсан талаар хэд хэдэн мэдээ бий. Тухайлбал, 142 дугаар зүйлд – “Ван ханыг ирмэгц, Чингис хаан Ван хан хоёр хамтарч, Жамухын эсрэг байлдахаар морилъё гэж Хэрлэн мөрөн рүү мордож, Чингис хаан, Алтан, Хучар, Даридай гурвыг манлайд явуулав. Ван хан Сэнгүн, Жаха-хамбу, Билгэ бэх гурвыг манлайд явуулав. Энэ манлай явагчдын түрүүнд бас харуул гаргаж Энэгэн Гүйлэтү гэдэг газар нэгэн суурин харуул тавив. Түүний цаана Чихурху гэдэг газар нэгэн суурин харуул тавив. Бидний манлай болж тэргүүлэн явсан Алтан, Хучар, Сэнгүн нар Утхияа гэдэг газар хүрч бууя гэж байтал, Чихурхуд тавьсан харуулаас хүн давхиж ирж ‘Дайсан айсуй’ гэж мэдээлэв. Тэр мэдээг аваад, дайснаас тодорхой хэл мэдээ авъя гэж буулгүй угтан явж, дайсны тэргүүтэй уулзаж, ‘Хэн бэ?’ гэж асуувал Жамухын манлай болгож явуулсан Монголын Аучу баатар, наймны Буйруг хан, мэргидийн Тогтоа бэхийн хөвүүн Хуту, ойрдын Хутуг бэхи энэ дөрөв явж байна. Бидний манлай, тэдэнтэй хашхиралдан хэлэлцэж, маргааш байлдахаар тогтоод үдэш болоход буцаж голд нийлэн бууж хонов” гэжээ. Энэ мэдээнээс харахад Чингис хаан өөрийн цэрэг дайны үйл хэрэгт цэргийн тагнуул, цэргийн мэдээлэл дамжуулах аргыг маш сайн ашиглаж байсан байна. Энэ бол өртөөний хожмын албан ёсны тогтолцооны эх үр, анхны зарчим, төрийн хяналттай мэдээллийн сүлжээний урьдчилсан хэлбэр мөн.

ЧИНГИС ХААН ӨРТӨӨГ АЛБАН ЁСООР АНХ БАЙГУУЛСАН НЬ…

Мөн Монголын Нууц Товчооны 229 дүгээр зүйлд – “Бас Чингис хаан зарлиг болж ээлжийн хишигтний ноёдод зарлиг тунхагласан нь: Хорчин, торгууд хишиг (ээлж)-т орж, өдрийн хамгаалагчид зүг зүгт мөр мөртөө явж наран шингэхээс өмнө хэвтүүл “манаачид хамгаалах ажлаа шилжүүлээд”-д зайлж гадна гарч хонотугай. Биднийг шөнө хэвтүүлийн цэрэг хамгаална. Хорчин нум сумаа, буурч (тогооч) нар аяга саваа хэвтүүлд тушааж өгөөд гарч хонотугай… Шөнө яаралтай мэдээ хүргэж хүн ирвэл урьдаар хэвтүүлд мэдэгдээд гэрийн ард хэвтүүлийн хамт байж, хэлэх үгээ гаднаас хэлэгтүн. Хэвтүүлийн суурь дээр хэн ч сууж үл болно. Хэвтүүлийн зөвшөөрөлгүйгээр хэн ч орж үл болно. Хэвтүүлийн дэргэдүүр хэн ч явж үл болно. Хэвтүүлийн завсраар явж үл болно. Хэвтүүлийн тоог асууж үл болно. Хэвтүүлийн дэргэдүүр явсан хүнийг барьтугай. Хэвтүүлийн тоог асуусан хүний тэр өдрийн унасан эмээлтэй, хазаартай морийг, өмссөн бүрэн хувцсыг хэвтүүлийнхэнд автугай гэж зарлиг болов” гэжээ. Энэ нь аливаа яаралтай чухал мэдээг цаг алдалгүй, маш хурдан шуурхай мэдээллэж байхыг зарлигдаж тогтоосон хэрэг юм.

Энэ тэмдэглэл бол Тэмүжин Их Монгол Улсыг эмхлэн цэгцэлж байгуулах гэж байсан үеийн тэмдэглэл билээ. Тиймээс судлаачид Чингис хаан морин өртөөг хамгийн анх, албан ёсоор байгуулсан нь 1204–1205 оны үед гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл, Их Монгол Улс байгуулж Монголын төрийн төвлөрсөн захиргааг бүрдүүлэхтэй зэрэгцэн Чингис хаан “өртөө” байгуулж эхэлжээ. Үүнээс өмнө цэргийн мэдээ мэдээллийг ашиглаж байсан ч албан ёсоор зохион байгуулалтад оруулаагүй байсан бололтой. Мөн монгол овог аймгуудын дунд ч ийм төрлийн тогтолцоо өмнө нь байгаагүй бөгөөд үүнийг анх системтэйгээр байгуулсан нь Чингис хаан байв.

ӨРТӨӨ ба ГЕОПОЛИТИК + ЗАХИРГАА = СҮЛЖЭЭ…

Чингис хааны байгуулсан өртөөний системийг зөв ойлгохын тулд түүнийг дан ганц зам дагуух буудлуудын нийлбэр гэж үзэж болохгүй. Энэ бол геополитикийн орон зайг захиргааны орон зай болгосон сүлжээ байв. Өөрөөр хэлбэл, газрын зураг дээр тархай харагдах уудам газар нутгийг нэгэн төвөөс мэдэрч, хариу үйлдэл үзүүлж, удирдах боломжтой болгосон түүхэн бүтээл байлаа.

Хэрэв Монголын эзэнт гүрний газрын зургийг өмнөөс хойш, дорноос өрнө рүү нь сэтгэлдээ дэлгэн харвал энэ сүлжээний сүр хүч улам тод харагдана. Төв голомт нь Хархорин, улмаар хааны орд байрласан төв нутаг байв. Тэндээс зүүн тийш Монголын тал нутаг, Манжуур, Солонгосын чиглэл, өмнө тийш Хятад, Хөх мөрөн, Гуанжоугийн худалдааны боомт хүрсэн зам, баруун урагш Төв Ази, Хорезм, Самарканд, Бухар, Иран хүрсэн шугам, баруун хойш Алтай, Иртыш, Урал даван Оросын тал, Киев, цааш Европын зах руу сунан тогтсон зам байжээ. Энэ бүхэн тус тусдаа тасархай зам биш, харин нэгэн төвөөс тэлсэн, бие биетэйгээ уялдсан, шаталсан удирдлагын логик бүхий бүхэл бүтэн сүлжээ байсан юм.

ӨРТӨӨНИЙ БҮТЭЦ, ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТ…

Чингис хаан Их Монгол улсаа байгуулж, өөрийн эзэмшил газар нутгийг тэлж, гадагш аян дайн хийж эхэлснээр гүрний бүх нутаг даяар өргөжиж эхэлсэн байна. Өртөө бүрийг тодорхой зайтай буюу дунджаар 25–40 км орчим зайтай байгуулсан. Нэг морь туйлдах агшинд дараагийн өртөө гарч ирнэ, нэг элч саатахад нөгөө нь бэлэн байж, нэг захидал удаашрахын өмнө дараагийн хөдөлгүүр түүнийг угтан авч урагшлуулна. Ийм нарийн зохион байгуулалтгүйгээр өртөө бол зүгээр л морь сольдог буудал байхаас хэтрэхгүй. Өртөөнд сэлгэх морь, тэмээ, хүнс, буудаллах байр нь ямар ч цаг үед бэлэн байдаг. Тэнд ажилладаг хүмүүсийг өртөөчин, тэднийг хариуцагчийг өртөөний дарга гэдэг байжээ.

Ийнхүү шөнө, өдөр ялгаагүй морь сэлгэж урагшилж, нэг захидал гурван тив дамжин уудам зайг долоохон хоногт туулдаг байсан нь XIII зууны ертөнцөд бараг төсөөлөхийн аргагүй хурд байсан юм. Энэ бүхэн Чингис хааны гар дээр институтчилсэн тогтолцоо болж хувирсан юм.

Энэ сүлжээний дотор зөвхөн мэдээ дамжаагүй. Цэрэг хөдөлсөн, татварын бүртгэл явсан, элчин төлөөлөгч нэвтэрсэн, худалдаачин аюулгүй зорчсон, гадаадын жуулчин хааны тамгатай замаар саадгүй нэвтэрсэн, орон нутгийн нөхцөл байдлын мэдээлэл төв рүү тасралтгүй урссан. Өөрөөр хэлбэл, өртөө бол зам ч биш, зөвхөн шуудан ч биш, зөвхөн цэргийн хэрэглээ ч биш. Энэ бол эзэнт гүрэн өөрийгөө хөдөлгөөнд барьж байсан амьд бүтэц байлаа.

ДЭЛХИЙН АНХНЫ БҮРЭН ХОЛБОЛТ…

Хэрэв газрын зураг дээр өртөөний зангилаануудыг тэмдэглэж, тэдгээрийн хоорондын холбоосыг шугамаар татвал XIII зууны Евразийг хэрсэн асар том торон сүлжээ гарч ирнэ. Энэ бол Чингис хааны байгуулсан дэлхийн анхны континент дамнасан интеграцийн зураг юм. Орчин үеийн төмөр зам, телеграф, шуудан, авто зам, интернетийн өмнөхөн хүн төрөлхтөн ийм хэмжээний зайг ингэж холбож байсан өөр жишээ бараг үгүй.

Тиймээс өртөөний газрын зураг гэдэг нь зүгээр нэг тээврийн маршрут биш, харин Чингис хааны төр хэрхэн сэтгэж байсан, орон зайг хэрхэн захирч байсан, алслагдсан нутгийг хэрхэн ойр болгож байсан, их гүрнийг хэрхэн амьд нэгэн бие мэт хөдөлгөж байсан оюун ухаант зураг юм. Энэ утгаараа өртөө бол эзэнт гүрний судсан тогтолцоо, төрийн мэдрэлийн сүлжээ, иргэншлийг холбосон замнал байлаа.

ИХ ЮАНЬ ГҮРНИЙ СУДАРТ ТЭМДЭГЛЭСНЭЭР…

Чингис хаан 1219–1225 онд Хорезмийн эзэнт гүрнийг дайлаар мордож, Төв Азийн нутагт, өөрөөр хэлбэл одоогийн Узбекистан, Иран орчим томоохон байлдаанууд хийсэн. Энэ үед 1225 оны хавар Чингис хаан дайныг дуусгаад Монгол руу буцах шийдвэр гаргасан бөгөөд тэр үед Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хархорин хүртэл Хорезмоос ойролцоогоор 4000–4500 км зайтай байжээ. Чингис хаан Хархоринд байсан хөвгүүддээ “дайн дууслаа, бид буцаж эхэлж байна” гэсэн захидлыг илгээжээ. Энэ мэдээг өртөөний сүлжээгээр дамжуулан морь сэлгэж илгээсэн бөгөөд ердөө 7 хоногийн дотор Хархоринд хүрсэн гэж “Юань улсын судар”-т тэмдэглэсэн байдаг. Ийм урт зайг ийм богино хугацаанд туулах нь төрийн зохион байгуулалтын хүч, өртөөний системийн төгөлдөр байдлыг харуулах түүхэн баримт билээ.

Ийнхүү Монголчуудын байлдан дагууллын түүхийг тэмдэглэсэн олон сурвалжуудад өртөө байгуулсан тухай тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Тухайлбал, “Юань улсын судар” (元史)-т Чингис хааны үед өртөө байгуулж, түүнийг Өгөөдэй, Хубилай нар улам өргөтгөсөн тухай нарийн тэмдэглэсэн байдаг. Монголын Юань улсын үед 1383 өртөө байгуулсан бөгөөд хорь гаруй километр тутамд нэг өртөө гарган улаагаар явагсдад үйлчилдэг байжээ. Энэ нь өртөөний систем Чингис хааны эхлүүлсэн зарчмаас хожим улам бүр томорч, бүхэл бүтэн төрийн аппарат болон хөгжсөний тод жишээ юм.

ӨГӨӨДЭЙ ХААН ӨРТӨӨГ ӨРГӨЖҮҮЛСЭН НЬ…

Чингис хааны хүү Өгөдэй Их Монгол Улсын хаан ор суусны дараа эцгээс хойш хийсэн сайн, муу дөрвөн үйлийг Монголын Нууц Товчоонд тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Энэ тухай МНТ-ны 281 дүгээр зүйлд – Өгэдэй хаан өгүүлрүүн: “Эцгийнхээ их сууринд сууж, хаан эцгээс хойш үйлдсэн хэрэг минь: Нэгдүгээрт, би Алтан улсыг эзлэн дагуулав. Хоёрдугаарт, бидний хооронд элч явуулж харилцах ба элдэв хэргийг зөөлгөх өртөө замыг тавиулав. Гуравдугаарт, усгүй газарт худаг малтуулж гаргуулаад улс иргэнийг ус өвсөнд хүрэлцээтэй болгов. Дөрөвдүгээрт, зүг зүгийн суурин улсын хотуудад мэдээлэгч, захирагч нарыг тавьж, улс иргэнийг хөл хөсөр, гар газар тавиулж амар төвшин болгов. Хаан эцгээс хойш, энэ дөрвөн үйлийг нэмэв, би” гэжээ. Энэ нь сурвалжийн мэдээн дээр үндэслэн зарим судлаачид Өгөдэй хааныг хамгийн анх өртөөг байгуулсан мэтээр бичдэг шалтгаан болдог. Гэвч дээр өгүүлсэн олон сурвалжийн баримтууд дээр үндэслэн түүхийн маш олон чухал үйл явдал Чингис хааны амьд ахуй цагт өртөө замаар мэдээллийг хурдтай дамжуулах систем тогтчихсон байсныг харж болох юм. Иймээс Өгөдэй хаан өртөөг бий болгосон бус, харин эцгийнхээ байгуулсан тогтолцоог улам өргөжүүлж, төрийн хэмжээнд цэгцэлж, бэхжүүлсэн гэж үзэх нь түүхэн үнэнд илүү ойр юм.

БАТ ХААНЫ ГАЙХШИРАЛ…

Чингис хааны дараагийн их хаан, түүний хүү Өгөдэй хааны үед 1240 онд Монголын цэрэг Киевийг эзэлж, Оросын баруун хязгаарт тулжээ. Тэр үед Өгөөдэй хаан Хархоринд байсан бөгөөд Бат хаанд “Цааш довтлохыг түр зогсоож, цэргийг буцаа” гэсэн төрийн зарлиг илгээжээ. Уг мэдээг өртөөгөөр дамжуулсан бөгөөд Хархорин → Иртыш → Урал → Киев хүртэл ойролцоогоор 5000 км замыг өртөөний элч морь сэлгэж 10 хоногт хүргэсэн гэж сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Захидал хүрэхэд Бат хаан гайхан: “Тэнгэрийн чихтэй мэт мэдээ ирлээ” гэж хэлсэн хэмээн “Юань улсын судар”-т өгүүлдэг. Энэ ганц жишээ л өртөөний сүлжээ ямар гайхамшигтай хурд, нягтралтай байсныг, мөн төрийн төв ямар алс холын байлдааны талбарт хүртэл бодит нөлөө үзүүлж байсныг харуулна.

ХУБИЛАЙ ХААНЫ САЙЖРУУЛАЛТ…

Ийнхүү Чингис хааны байгуулсан өртөөний системийг түүний хүү Өгөөдэй, дараа нь Хубилай хаан улам боловсронгуй болгож, Юань улсын үед Хятадын нутаг дэвсгэрт бүхэлд нь нэвтрүүлсэн байна. Юань улсын үед энэхүү өртөөний системийг хятад хэлээр “驛傳” (и чуан) буюу “өртөөний дамжуулалт” гэж нэрлэж байв. Өртөө бүрт морь, тэмээ, хүнс, буудал, бичгийн хэрэглэл зэргийг бэлтгэдэг байсныг Юань улсын “戶部志” болон “元史”-д тодорхой тэмдэглэсэн. Хубилай хааны үед Хятад даяар 1400 гаруй өртөө байгуулсан гэж “Юань улсын судар”-т бичсэн байдаг. Тэр үед Гуанжоу гадаад худалдааны гол төв байв. Хубилай хаан Гуанжоугийн боомтоор ирсэн Арабын худалдаачдын мэдээг Дайду (Бээжин) рүү яаралтай хүргэх тушаал өгчээ. Өртөөгөөр дамжсан мэдээлэл Гуанжоугаас Дайду хоорондын зай 2100 км бөгөөд уг өртөөгөөр дамжуулсан мэдээ 4 хоног 8 цагийн дараа хүрсэн гэж “Юань улсын судар”-т маш тодорхой тэмдэглэгдэн үлджээ. Энэ бол далайн худалдааны мэдээлэл хүртэл эзэнт гүрний төвд богино хугацаанд хүрдэг байсныг харуулсан түүхэн гэрч юм.

МИН, ЧИН ГҮРНИЙГ ДАМЖИН ҮРГЭЛЖИЛСЭН НЬ…

Юань улс мөхсөний дараа буюу 1368 онд Мин улс байгуулагдсаны дараа энэ системийг Мин, Чин гүрэн үргэлжлүүлсэн бөгөөд Манжийн Юнжэн хаан (雍正帝, 1722–1735) үед өртөөний системийг шинэчилж, төрийн бичиг, зарлиг, татварын мэдээ, цэргийн мэдээлэл дамжуулах нэгдсэн алба болгон өргөжүүлжээ. Иймээс “Юнжэнгийн өртөө” гэдэг нь Чингис хааны байгуулсан морин өртөөний Хятадын хэлбэрт дасан зохицсон үргэлжлэл гэж судлаачид үздэг. Өөрөөр хэлбэл, Чингис хааны эхлүүлсэн зохион байгуулалтын ухаан нэг гүрний хүрээнд үлдээгүй, харин хожмын төрүүдийн дунд өөр хэлбэрээр өвлөгдөн амьдарсаар байжээ.

ЖУУЛЧДЫН ТЭМДЭГЛЭЛ БА ЭЗЭНТ ГҮРНИЙ ХҮЧ ЧАДЛЫН НУУЦ…

Монголын эзэнт гүрний үед (XIII–XIV зуун) Монголын эзэнт гүрний эзэмшил газар нутгаар явж байсан жуулчид, элч төлөөлөгчдийн тэмдэглэлд ч өртөөний тухай дурдсан хэд хэдэн мэдээ бий. Тухайлбал, Марко Поло (Итали), Плано Карпини (Италич лам), Вильгельм Рубрук (Франц) нар Монголын нутагт аялж байхдаа Монголын “өртөөний систем”-ийг нүдээр үзэж гайхан бичсэн байдаг. Марко Поло “Тэрхүү өртөөний замаар хааны элч нар өдөр, шөнөгүй морь сэлгэн урагшилж, хааны зарлиг хоромхон зуур хаана ч хүрдэг байв” гэжээ. Мөн Плано Карпини (1246 он): “Тэд хааны захиаг морь сэлгэн дамжуулдаг. Нэг өртөөнөөс нөгөөд морь, хүн бэлэн байж, зарлиг өдөр, шөнийн аль ч цагт тасралтгүй хүргэгддэг байв” гэжээ. Эдгээр тэмдэглэл нь зөвхөн гайхсан сэтгэгдэл биш, харин Европын нүдээр харсан Монголын төрийн техник, зохион байгуулалтын хүчний үнэлгээ байв.
Монголын эзэнт гүрний үед Евразийг туулан ирсэн Европын элч, шашны төлөөлөгч, худалдаачид, аялагчид нэгэн зүйл дээр санал нийлэн гайхан бичсэн байдаг. Тэр нь Монголчуудын цэрэг дайны сүр хүч бус, түүний цаана ажиллаж байсан төрийн зохион байгуулалтын гайхамшигт механизм, өөрөөр хэлбэл өртөөний систем байлаа. Марко Поло, Плано Карпини, Вильгельм Рубрук нарын тэмдэглэлээс харахад Европын хүмүүс Монголын өртөөг зүгээр нэг сонин хачин зүйл гэж хараагүй, харин төр хэрхэн ийм хурдтай ажиллаж болдгийг биеэр үзсэн байна. Тэнд л тэд анх удаа хааны зарлиг тив дамжин бараг сааталгүй хүрдэг, морь ба хүн байнга бэлэн байдаг, өртөө болгон төрийн нэг хэсэг шиг ажилладаг, зам нь хамгаалалттай, хөдөлгөөн нь тасралтгүй байдаг тийм хүчирхэг сүлжээтэй нүүр тулсан юм.

ЕВРОП ТИВ ӨРТӨӨГ ХУУЛБАРЛАСАН НЬ…

Эдгээр европын элч төлөөлөгч нарын үзэж харсан, бичиж тэмдэглэсэн, танилцуулж тайлбарлаж мэдээлэл өгсөн зүйл дээр үндэслэн Европ дахинаа Чингис хааны санаачлан байгуулсан морин өртөөнөөс санаа авч өртөө байгуулсан бодит жишээ цөөнгүй бий. Энд “санаа авчээ” гэдэг нь зөөлөн үг юм. Үнэндээ Европын олон орны хааны шуудангийн системийн бүтэц, буудлын хоорондын зай, морь сэлгээт relay хэлбэр, төрийн хамгаалалттай маршрут, хааны захиаг энгийн хүний аяллаас тусгаарлан хурдтай тээвэрлэх зарчим зэрэг нь Монголын өртөөний тогтолцоог шууд хуулбарласан мэт адилхан харагддаг. Нэр нь өөр, нутаг нь өөр, хаадын хэл нь өөр байсан ч мөн чанар нь Чингис хааны өртөөний зохион байгуулалтын ухаан байв.

Тухайлбал, XV–XVI зууны Европын шуудангийн системийн эхлэл “Royal Courier”, “Post House”, “Rider Station” гэх нэршлүүд XV зууны сүүл, XVI зууны эхээр Европт анх хааны шууданч, морьт өртөө гэсэн ойлголт үүссэн. Эдгээр нэр томъёо нь Royal Courier “Хааны элч, шуудан зөөгч”, Post House “Өртөө буудал”, Rider Station “Морьт сэлгэх өртөө” гэж орчуулагддаг бөгөөд бүгд морь сэлгэн мэдээлэл дамжуулах систем байжээ. Энэ бол Монголын өртөөний гол зарчим Европын төрийн хэллэгт өөр нэрээр дахин төрсөн хэрэг байв.

ПОЛЬШИЙН “POST HOUSE”…

XV зууны сүүлээр Польшийн хаан Казимир IV (1447–1492) хааны зарлиг, дипломат захидал дамжуулах зориулалттай төрийн морин шуудангийн зам байгуулжээ. Энэ системд тодорхой зайд “Post House”-ууд байрлуулж, морь сэлгэх зохицуулалт хийсэн бөгөөд зам дагуу хааны хамгаалалттай байв. Судлаачид үүнийг “Монголын өртөөний системийн зарчим Европт хэрэгжсэн анхны жишээ” гэж үздэг. Энд бид зүгээр нэг төстэй байдлын тухай биш, харин нэгэнт Евразийг дайран өнгөрсөн Монголын төрийн зохион байгуулалтын туршлага Европын хаадын сэтгэлгээнд нэвтэрч, түүнийгээ өөрийн төрийн хэрэгцээнд буулгасан тухай ярьж байна. Хааны хамгаалалттай маршрут, завсар буудал, морь сэлгээ, төрийн бичигт онцгой давуу байдал олгох зэрэг нь Монголын өртөөний тулгуур шинжүүд мөн.

УНГАРЫН “LOVAS POSTA”…

Унгарт ч мөн адил 1526 оноос хааны шуудангийн морин зам (Lovas posta) байгуулж, Монголчуудын хэрэглэж байсан “өртөө-өртөө холбогдсон морь сэлгэх” зарчмыг шууд дуурайжээ. Энэ тогтолцооны гол логик нь мөн л нэг цэгээс нөгөө цэгт хүний биеийг бус, мэдээллийн хурдыг хамгаалах, уналгыг сэлгэн сааталгүй урагшлуулах, төрийн элчийг замын турш аюулгүй нэвтрүүлэхэд оршиж байв. Өөрөөр хэлбэл, Унгарын хааны шуудан бол Европын хөрсөнд буусан Монгол өртөөний өөр нэгэн хувилбар байлаа.

ФРАНЦИЙН “POSTE ROYALE”…

Франц дахь “Poste Royale” систем нь мөн л монголчуудын өртөөнөөс санаа авч байгуулсан гэж үздэг. Францын I Францис хаан (1515–1547) хаанчлалын үед “La PosteRoyale” нэртэй төрийн шуудангийн системийг байгуулсан. Энэ системд 25–30 км зайтай буудлууд, морь сэлгэх дүрэм, төрийн хамгаалалттай зам Route Royale гэх ойлголтууд багтдаг байсан. Түүхчид үүнийг Францын анхны төвлөрсөн шуудангийн байгууллага гэж үздэг ба системийн бүтэц, сүлжээ, морь солих зохион байгуулалт нь Монголын өртөөтэй ижил гэдгийг судлаачид онцолдог. Судлаач M. Rossabi (1988) “The Mongol Empire’s Legacy in Communication Systems” бүтээлдээ: “Францын хааны шуудангийн алба нь Юань үеийн морин өртөөний системийн санааг баримталсан нь тодорхой” гэж бичсэн байдаг. Үүнийг зүгээр нэг академик эшлэл гэж өнгөрөөж болохгүй. Энэ бол Монголын төрийн зохион байгуулалтын ухаан Европын хаант төрийн институтод хүртэл нэвтэрч, хэлбэрээ өөрчилсөн ч гол агуулгаа хадгалж үлдсэний гэрч юм.

ИТАЛЛИЙН ТАССО (TASSO)…

XV зууны сүүлээр Италид Тассо (Tasso) гэх гэр бүл хаадын хооронд шуудан хүргэх системийг байгуулж, Европын анхны “төрийн шуудангийн гэр бүл” (Postal Dynasty) болжээ. Тэдний байгуулсан Tasso Postal Service (1490) нь “Post House”, “Rider Relay” гэх ойлголттой бөгөөд яг л Монголын өртөөний хэлбэрээр ажиллаж байжээ. Элч морь сэлгэн дамжина, завсар буудал тасралтгүй ажиллана, хааны болон төрийн мэдээлэл хамгийн түрүүнд хүрнэ. Энэ бүхэн нь зүгээр нэг ижил санаа бус, харин Монголын өртөөний институцийн логик Европын эдийн засаг, дипломат харилцаа, төрийн албанд бодитоор шингэсний нотолгоо юм.
Иймээс Европын хаадын шуудангийн системүүдийг дан ганц өөрсдийн дотоод хөгжлийн үр дүн гэж үзэх нь түүхийн том урсгалыг орхигдуулсан хэрэг болно. Польшийн Post House, Унгарын Lovas posta, Францын La Poste Royale, Италийн Tasso Postal Service зэрэг нь нэр, хэл, орон нутгийн дасан зохицол өөр боловч мөн чанартаа Чингис хааны өртөөний гэрэл Европын тэнгэрт дахин ассан хэлбэрүүд мөн. Европ өөрийн хаадын нэрээр шинэчлэн байгуулсан байж болох ч, түүний цаад зохион байгуулалтын араг яс, хурдыг институтчилсэн сэтгэлгээ, relay дамжуулалтын логик нь Монголын өртөөний нөлөөг илэрхий тээж байв. Өөрөөр хэлбэл, Чингис хааны байгуулсан систем зөвхөн эзэнт гүрний хил дотор үлдээгүй, харин Евразийн төрийн соёлд гүн мөрөө үлдээсэн юм.

ДЭЛХИЙН ОЛОН СУДЛААЧИД ЧИНГИС ХААНЫ ТУХАЙ…

Дэлхийн олон судлаачид Чингис хааны байгуулсан өртөөний тухай өндрөөр үнэлэн бичсэн байдаг. Тухайлбал, Америкийн “Вашингтон пост” сонинд “Холбоо сүлжээ гараагүй байсан 700 жилийн өмнө дэлхийн шуудан мэдээний солилцоог бий болгосон” гэжээ. Солонгос улсын хэвлүүлсэн “Мянган оны түүхт хүн” гэдэг номд, “Чингис хааны морин өртөө бол тухайн үеийн харилцаа холбооны хамгийн сайн, хамгийн хурдан хэлбэр юм. Одоогийн ертөнцийн интернэт сүлжээний удиртгал мөн” гэжээ. Мөн Америкийн алдарт намтар судлаач Харольд Лэмб “Энэ бол хүн төрөлхтөн хоорондоо хамгийн өргөн хүрээтэй, хамгийн чөлөөтэйгөөр гар гараа атгалцсан хэрэг юм” хэмээн бичжээ. Эдгээр үнэлгээнүүд нь Чингис хааны өртөөг зөвхөн цэрэг, төрийн хэрэглээний бүтэц гэж бус, харин дэлхийн харилцаа холбооны түүхэнд гарсан эргэлт гэж ойлгож ирснийг харуулдаг.

ЧИНГИС ХААН ДЭЛХИЙГ ХОЛБОСОН НЬ…

Түүхэнд газар нутгийг эзэлсэн хаад, хот балгасыг эзлэн авсан жанжид ч цөөнгүй. Гэвч хүн төрөлхтний амьдралын урсгалыг өөрчилсөн, алс холын орнуудыг бие биеийнх нь оршихуйд ойртуулсан, нэг тивийн мэдээг нөгөө тивтэй нийлүүлж чадсан хүн үгүй. Тэр бол Чингис хаан.

Түүний байгуулсан өртөө бол морь сэлгэх буудлуудын жирийн цуваа биш байв. Харин нэгнийгээ мэдэхгүй алс холын үндэстнүүд гар барилцсан агшин байлаа. Тэр үед уулс, тал, цөл, мөрөн, хил хязгаар нь хүмүүсийг салгаж байсан бол Чингис хааны өртөө тэдгээрийг холбож эхэлсэн юм. Зам татуулсан газраар ганц захиа явалгүй… худалдаа урсаж, элч нар зорчиж, мэдээ дамжин, улс орнууд бие биеэ таньж, хүмүүсийн төсөөлөл тэлж, мөрөөдөл биелэж, ертөнц даяараа агшиж эхлэв.

Тиймээс Чингис хааны аугаа үйлийг зөвхөн байлдан дагууллаар хэмжих нь дутуу юм. Тэр зөвхөн ялсан хүн биш холбосон хүн, эзэлсэн хаан биш учруулсан шидтэн байв.

Түүний ачаар урьд нь бие биеэсээ тасархай байсан ертөнцүүд нэгэн урсгалд орж, түүний морин өртөөний туурайнаас ЕврАзийн шинэ дэлхий мэндлэв. Өмнө нь сар, жилээр салангид байсан орон зай хоногийн хэлхээнд орж, үлгэр домог шиг холын цуу яриа төрийн сүлжээгээр мэдээ болж хүрдэг болов. Өмнө нь зах хязгаар мэт алсарч байсан газрууд төв болон цэцэглэж, хэний ч төсөөлөөгүй орон зайнууд нэгэн гэр бүл болов.

Ингэж Чингис хааны байгуулсан өртөө хүн төрөлхтний хамтын орон зайг анх удаа нэгэн шугам болгож татав. Тэр л шугамаар хааны зарлиг, худалдаачдын тэмээ, элчийн морь, жуулчны мөр тодрон аялж, соёл иргэншлүүд хурим намрын сар шиг дэлгэрэв. Тэр л замаар зөвхөн бичиг бус, итгэл, айдас, халамж, мэдлэг, бараа, санаа, ертөнцийг ойлгох шинэ төсөөлөл урсаж оюун санааны хонины найр дэлгэрэв.

Тиймээс Чингис хаан бол зөвхөн Монголын түүхийн төдийгүй дэлхийн түүхийн хамгийн том холбогч юм. Тэр хүний ачаар дэлхий нэгэн зэрэг хөдөлгөж, нэгэн зэрэг сонсож, нэгэн зэрэг амьсгалав.

Түүний өртөөний замаар шахагдан хавчигдсан Европ цаашаа далайд түрэх эхлэлээ тавьж, хожим үүсэх шинэ тивүүдийн үйлийн үр үүсэж байв. Түүний байгуулсан сүлжээгээр төр, худалдаа, дипломат харилцааы шинэ тоолол эхлэж, түүний өвлүүлсэн институцийн санаагаар харанхуй Европ өөр өөрийн хөрсөнд сэргээн босгогдсон юм. Түүний морин туурайгаар эхэлсэн холболтын түүх өнөөдөр төмөр зам, шуудан, телеграф, интернэт хүртэлээ хөгжиж цэцэглэжээ.

Хэрэв хүн төрөлхтний түүхийг салангид ертөнцүүдийг холбосон агуу мөчүүдээр нь хэмжвэл, Чингис хааны өртөө бол тэдгээрийн хамгийн анхны, хамгийн тод, хамгийн сүрлэг, хамгийн нөлөө бүхий цац суварга юм.

Эцэст нь…
Чингис хааны байгуулсан өртөө нь зөвхөн Монгол гэх нэгэн гүрний захиргааны хэрэгсэл биш анхны амьд сүлжээ, амьд бүхэл ертөнц… хааны зарлиг, цэргийн тушаал, тагнуулын мэдээ, элчийн захиа, худалдаачны мэдээ бүрээр нь шинэ цагийн дэлхий нэгэн амьсгал болон уужирсан билээ.

Үүнээс хожмын Европын хаадын шуудангийн тогтолцоо, төрийн relay зам, post house, rider station, royal courier хэмээх байгууллууд нь үүсэж, Хятад, Төв Ази, Орос, Европын төрийн тогтолцоо зурагдсан юм.

Тиймээс Чингис хааны нэрийг дурсахуйд зөвхөн дайчин сүр хүч бус, шинэ дэлхийг бүтээсэн бурханы алдар суу цуурайтах ёстой.

Хууль зүйн ухааны доктор
Буянаагийн Ган-Очир
Оксфордын их сургууль
2026.03.11

Address

Bayan-Gol District, 12th Khoroo
Ulaanbaatar

Website

facebook.com

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when NOMADeaf Tour posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Contact The Business

Send a message to NOMADeaf Tour:

NOMADeaf Tour