Katowicki Szlak Żydowski

12/02/2023

05/02/2023

Witajcie, z przyjemnością ogłaszamy, że odbędzie się wieczór kultury żydowskiej "Poznajmy się".

🕖Kiedy? 10.02.2023 (piątek) godz. 19:00

🗺Gdzie? Parafia Świętego Józefa Robotnika w Katowicach - Dom Katechetyczny
ul. Prof. Jana Mikusińskiego 8
40-146 Katowice

📄Program:
I Przedstawienie Katowickiego Szlaku Żydowskiego
II Koncert zespołu Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych "Ancug"
III Spotkanie z Hanną Pasterny - autorką książki "Tandem w szkocką kratkę"

Wstęp wolny, zapraszamy!

24/06/2021

Kto tak właściwie jest Żydem/Żydówką?

Żeby uzyskać odpowiedź na to pytanie, należałoby odnieść się do konkretnej tradycji czy też "klasyfikacji" tego, kogo nazywamy Żydem. Zaczynając od najbardziej oczywistych odniesień, przyjrzymy się tradycjom żydowskim - czyli prawdopodobnie najbardziej nam znanym.

Według żydowskiej tradycji jeśli osoba urodziła się w żydowskiej rodzinie, to jest Żydem. W judaizmie za Żyda uważana jest osoba, której matka była Żydówką. Matka tej matki też musiała być Żydówką i tak dalej, przez wiele pokoleń wstecz.
Zaś w niektórych nie ortodoksyjnych społecznościach, zwłaszcza w Ameryce Północnej, osoba której ojciec jest Żydem a matka nie, ciągle traktowana jest jako Żyd. Warunkiem jest, że dorastała w domu, w którym kultywowano żydowską tradycję i nie była obecna inna religia.

W amerykańskim judaizmie reformowanym został wypracowany standard, który akceptuje pochodzenie żydowskie po męskiej linii. Standard ten nie jest jednak akceptowany w szerszych kręgach żydowskich poza USA.

Ustawy norymberskie jako Żyda określały każdego człowieka, którego ojciec i dziadek byli Żydami. Nawet jeśli ktoś w rodzinie przeszedł na chrześcijaństwo i dana osoba nawet nie miała pojęcia o swoich żydowskich korzeniach, też była traktowana jako Żyd przez Nazistów.

Żydem staje się również osoba, która przeszła proces konwersji zwany giur kończący się zanurzeniem w łaźni rytualnej (mykwa) i obrzezaniem (brit) w przypadku mężczyzn.

Zapraszamy na naszą stronę internetową https://szlakzydowski.pl/

21/06/2021

Historia Żydów w Katowicach 1933 - teraz

W 1933 roku kiedy naziści doszli do władzy w Niemczech, część Żydów, która uprzednio wyemigrowała, postanowiła wrócić na te tereny.

W latach 30. XX w. zaczęły nabierać na sile działania antysemickie. Wielu Żydów wyjechało wtedy z Katowic. W mieście zostało tylko 8587 Żydów co stanowiło ok 6,3% całkowitej populacji miasta.

3 września 1939 roku, kiedy Niemcy zajęli Katowice, spalili a następnie zburzyli ruiny Synagogi, w innych budynkach Gminy umieścili siedzibę gestapo.

Żydzi z tych terenów byli początkowo przesiedlani do Generalnej Guberni, jednak w późniejszym czasie na okolicznych terenach zbudowano getta, do których zwożono Żydów z całego regionu. Byli tam trzymani jako siła robocza. W 1940 również się też prace przymusowe. W kolejnych latach sytuacja jeszcze bardziej pogorszyła się, ponieważ ukończony został obóz zagłady Auschwitz-Birkenau, gdzie zaczęto wywozić śląskich Żydów.

Po wojnie na terenie Katowic znalazło się około 1,5 tysiąca Żydów, ale głównie byli to Żydzi z innych części Polski. W Katowicach powstał wtedy Żydowski Komitet dla Górnego Śląska który pomagał Żydom w przedostaniu się na zachód. W latach 60., kiedy w Polsce trwała kampania antyżydowska, większość Żydów opuściła Katowice. Na ich miejsce w późniejszym czasie pojawiło się kilka rodzin, ale w następnych latach ich ilość zaczęła maleć. Pozostało tu tylko kilka rodzin. W 1994 roku założono Kongregację Wyznania Mojżeszowego, która w 1993 roku została zamieniona w Gminę Wyznania Żydowskiego. Według szacunków w Katowicach mieszka mniej niż dziesięciu Żydów.

Fot. Katowice. Erwin Silberstein w płaszczu wraz z kolegą - żródło sztetl.org.pl

Zapraszamy na naszą stronę internetową https://szlakzydowski.pl/

16/06/2021

Historia Żydów w Katowicach (1847 - 1922)

W 1847 r. Żydzi Katowic przyłączyli się do gminy w Mysłowicach. Od 1850 r. nabożeństwa odbywały się również w Katowicach w prywatnych domach. Jednak społeczność Katowic chciała mieć również swoją małą synagogę, która stanęła przy zbiegu ulicy 3 maja i Słowackiego. Budynek został konsekrowany 4 IX 1862 roku.

01.01.1866 roku katowiccy Żydzi założyli własną gminę.

W 1865 roku Żydzi stanowili 12% mieszkańców miasta. Dnia 6.10.1871 roku został wybrany pierwszy rabin, którym zostawał dr Jacob Cohn, pełnił swoją służbę aż do lat 20. XX w.

Z powodu gwałtownego rozwoju gminy podjęto decyzję o budowie synagogi. Budowę rozpoczęto w 1880 roku, a 20 kwietnia 1883 roku nastąpiło jej uroczyste otwarcie.

W tym czasie w Katowicach istniał silny ruch syjonistyczny. W 1884 roku w Katowicach odbyła sie konferencja organizacji Chowewej Syjon. To wydarzenie przeszło do historii jako Konferencja Katowicka i dotyczyło osadnictwa na terenie Palestyny.

I wojna światowa zmieniła drastycznie sytuację katowickich Żydów. W wyniku napięć doszło do Powstań Śląskich. Po drugim powstaniu został zorganizowany plebiscyt, który miał osądzić do kogo ma należeć Górny Śląsk. Większość Żydów odpowiedziało się za opcją proniemiecką. Jednak wynik nie zadowolił ludności głosującej za Polską, przez co wybuchło III powstanie śląskie, które doprowadziło do zmiany granicy: Katowice znalazły się w Polsce.

W momencie przekazania tych ziem do Polski wielu Katowickich Żydów zdecydowało się na emigrację na tereny Niemiec. Na ich miejsce przyjeżdżali Żydzi z centralnej Polski, jednak spotykali się często z nieprzychylnością, gdyż tereny dawnego zaboru rosyjskiego były uważane za zacofane.

Fot. Katowice. Rodzina Silbersteinów, w tym Berta Silberstein z domu Nebel i jej matka Johanna Nebel - żródło sztetl.org.pl

Zapraszamy na naszą stronę internetową https://szlakzydowski.pl/

06/06/2021

Żydowski rozwód:
Każdy rozwód ma swoją określoną, fundamentalną procedurę, w skład której wchodzą: wzajemna umowa, dokument, ceremonia i następstwa. GET to "list rozwodowy", który musi napisać mąż do żony aby uskutecznić rozwód. Jeśli kobieta przedstawi wystarczające powody, dla których chciałaby rozstać się z mężem, Sąd Rabinacki ma prawo używając wszystkich możliwych metod aby zmusić męża do sporządzenia owego dokumentu.

DOKUMENT:
Get to dokument, w którym mąż wyraża wszelkie podstawy przez które dąży do zerwania wszelkich więzi które ich łączą. Get napisany jest przez skrybę-eksperta będącego jednocześnie przedstawicielem męża. Co ważne - każdy dokument musi być indywidualny dla każdej pary, co wyklucza ewentualne skorzystanie z szablonu.

CEREMONIA:
Procedura odbywa się w obecności Beit Din (Sąd Rabinacki, w skład którego wchodzi trzech rabinów). Po napisaniu dokumentu przez skrybę, mąż wręcza go żonie przy dwóch koszernych świadkach. Od tego momentu małżeństwo jest rozwiązane, a Sąd Rabinacki nadaje im nowy status matrymonialny poprzez odpowiedni certyfikat.

NASTĘPSTWA:
Po rozwodzie byli małżonkowie są zobowiązani do minimalnego lub braku kontaktu. Jest to pewna forma "zabezpieczenia" przed czynnościami dopuszczalnymi tylko w małżeństwie, których mogliby się dopuścić nie będąc w nim. Dlatego prawo żydowskie nakłada na nich restrykcje w postaci zakazu zamieszkiwania tego samego osiedla mieszkaniowego.
Małżonkowie mogą ponownie wziąć ślub.
Występują dwa wyjątki od tej reguły:
1.Kiedy mąż jest Kohen (ród żydowski wywodzący się od Aarona - brata Mojżesza), nie może nigdy poślubić kobiety po rozwodzie (włącznie z jego byłą żoną).
2.Kiedy kobieta po rozwodzie poślubi innego meżczyznę w okresie przejściowym. Nawet kiedy jej drugi mąż rozwiedzie się z nią lub umrze, nie wolno jej poślubić pierwszego męża ponownie.

Zapraszamy na naszą stronę internetową https://szlakzydowski.pl/

27/05/2021

Społeczność żydowska na przestrzeni lat stanowiła znaczną część mieszkańców Będzina. W 1921 r. w Będzinie żyło 18 210 Żydów, stanowiąc 60% ogółu mieszkańców. Zajmowali się oni głównie prowadzeniem własnych biznesów a także czynnie angażowali się w lokalną politykę.

Obecnie w mieście pozostało tylko kilka obiektów związanych ze społecznością żydowską. Jednym z nich jest Synagoga Mizrachi. To utworzony pod koniec XIX w. publiczny dom modlitwy znajdujący się przy ul. Potockiego 3. Jako jedyna z kilku prywatnych synagog będzińskich przetrwała okres II wojny światowej. Przez lata synagoga została zapomniana. We wnętrzu sali modlitewnej zachowały się freski będzińskiego malarza Altka Winera. W centrum synagogi znajduję się gwiazda Dawida. Po trwającym pięć lat remoncie synagoga została udostępniona zwiedzającym w 2014 roku.

W Będzinie istniały także trzy cmentarze żydowskie. Jako najbardziej popularny można wyróżnić cmentarz przy ul. Podzamcze. Został on założony po epidemii cholery w 1831r. Znajduje się na północnozachodnim zboczu Góry Zamkowej. Cmentarz ten był użytkowany do końca lat 70 XIX w. W czasie II wojny światowej zdewastowany przez Niemców. Obecnie wciąż istnieje możliwość zwiedzenia tego cmentarza. Kolejne dwa cmentarze znajdowały się przy ul. Sieleckiej oraz przy ul. Zagórskiej i Wyzwolenia. W czasie II wojny światowej zostały zniszczone. Ocalałe macewy zostały przeniesione na cmentarz na Górze zamkowej.

Warto również wspomnieć o będzińskim getcie założonym przez Niemców w dzielnicy Kamionka w maju 1942 r. Niemcy zgromadzili w getcie około 27 tysięcy osób, z których większość zginęła w komorach gazowych w obozie Auschwitz-Birkenau. Żydzi byli wywożeni od maja 1942 r. Ostateczna likwidacja nastąpiła w sierpniu 1943 roku. W tym samym roku miał miejsce akt zbrojnego oporu Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB), działającej na terenie Będzina i Sosnowca od połowy 1942 r. Walki trwały kilka dni. Prawdopodobnie wszyscy zginęli. Na Placu Bohaterów Getta, w miejscu, gdzie odbywały się walki, wystawiono symboliczny pomnik z tablicą pamiątkową z napisem w języku hebrajskim, angielskim i polskim.

Fot. Pomnik poświęcony będzińskim Żydom

Zapraszamy na naszą stronę internetową https://szlakzydowski.pl/

25/05/2021

Historia Żydów w Katowicach 1702 - lata 40 XIX w.

Za początek działalności Żydów na terenie Katowic można przyjąć rok 1702, z którego pochodzą pierwsze wzmianki o właścicielu karczmy. Jedyne informacje o nim dotyczą jego rocznego podatku w wysokości 150 florenów.

Początki większego osadnictwa Żydów na terenach Górnego Śląska można łączyć bezpośrednio z wydanym w 1713 roku przez Cesarza Karola VI edyktem tolerancyjnym pozwalającym Żydom osiedlać się na Śląsku po opłacie podatku tolerancyjnego.

W 1742 roku większość Śląska przeszła pod panowanie Prus. W pierwszych latach nie miało to prawie żadnego wpływu na społeczność żydowską mieszkającą w tym regionie. Jednak po 1776 wszyscy Żydzi mieszkający po lewej stronie Odry musieli się przesiedlić na jej prawą stronę na tereny wiejskie, 3 lata później zmieniono zdanie i wszyscy Żydzi mieli się przesiedlić do miast. W 1780 roku wyznaczono miasta w których mogli się osiedlać: Tarnowskie Góry, Bieruń Stary, Mysłowice, Mikołów, Lubliniec. Jednak już po 7 latach wycofano się z przesiedlania, ponieważ spowodowało to duże straty finansowe, więc Żydzi mogli powrócić do Katowic.

W 1825 roku, kiedy Katowice zamieszkiwało 800 mieszkańców, osiedliła się tu pierwsza Żydowska rodzina. Był w niej hutnik Hirschel Fröhlich.

W latach 40. XIX w. w Katowicach zamieszkiwało już 12 Żydów.

W tych latach w Katowicach zaczęły się lokować przedsiębiorstwa. Oskar Caro (mieszkający w Gliwicach) zakupił Hutę Baildon i połączył ją z innymi hutami z regionu. Fritz Friedländer (również z Gliwic) był właścicielem kopalni „Eminenz" pod Katowicami. Inne firmy działające na terenie Katowic to tartak braci Goldstein, młyn zbożowy Fiedlera i Glasera, fabryka mydła Dawida Czwiklitzera oraz przedsiębiorstwo Maksa Kromołowskiego zajmujące się produkcją wyrobów skórzanych.

Fot. https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/historia/1632017,1,katowice-maja-150-lat.read

Zapraszamy na naszą stronę internetową https://szlakzydowski.pl/

23/05/2021

Żydowska rachuba czasu różni się od najpowszechniej stosowanego kalendarza. Jest ona określana mianem kalendarza żydowskiego lub hebrajskiego.

Rok świecki rozpoczyna się jesienią, a liturgiczny wiosną i dzieli się na 12 miesięcy (w latach nieprzestępnych) albo 13 (w latach przestępnych): Nisan, Ijar, Siwan, Tamuz, Aw, Elul, Tiszri, Cheszwan, Kislew, Tewet, Szwat, Adar i 13. - Adar II (adar szeni). Rok przestępny występuje co 2 lub 3 lata (7 razy w ciągu 19 lat) w celu zniwelowania rozbieżności z obiegiem Ziemi wokół Słońca, a początek rachuby bierze swój początek wraz z ustalonym przez Żydów początkiem świata w 3761 r. p.n.e. Rok 2021 dla Żydów jest rokiem 5781/5782.

Na każdy miesiąc składa się 29 lub 30 dni.

Tydzień rozpoczyna się od dnia pierwszego (niedzieli), począwszy aż do dnia szóstego (piątku), a ostatni, siódmy dzień (sobota) to szabat (hebr. odpoczynek).

Koniec doby i początek następnej ma miejsce nie o północy, lecz wraz z zachodem słońca. Szabat rozpoczyna się w piątek po zachodzie słońca i trwa aż do zachodu słońca w sobotę. Tak więc Żydzi każdy dzień poprzedzają wigilią.

Zapraszamy na naszą stronę internetową https://szlakzydowski.pl/

21/05/2021

KONFERENCJA KATOWICKA

W dniach 6-11 listopada 1884 roku w Katowicach miało miejsce zebranie delegatów Ruchu Miłośników Syjonu - Chowewej Syjon. Wydarzenie to określane jest jako Konferencja Katowicka. Celem spotkania było omówienie kwestii zorganizowania osadnictwa żydowskiego w Palestynie.

Miejsce spotkania nie było przypadkowe. Katowice znajdowały się w pobliżu granicy rosyjskiej. Żydowscy liderzy o poglądach syjonistycznych z terenu zaboru rosyjskiego mogli bezpiecznie przybyć do pruskich wówczas Katowic. Na konferencję przybyło łącznie 32 delegatów: 22 reprezentantów Rosji i 10 z innych krajów (Francji, Rumunii, Wielkiej Brytanii oraz Niemiec).

Zgromadzeni podjęli decyzję o powołaniu instytucji pod nazwą Agudat Montefiore, która miała promować rozwój rolnictwa wśród Żydów oraz wspierać osadnictwo żydowskie w Palestynie. Wyasygnowano środki na wsparcie dla rozwijających się już osiedli m.in. w Petach Tikwie czy Jesud ha-Ma’ala. Powołano również komitet centralny Chowewej Syjon, którego celem była promocja idei syjonistycznej. Na czele komitetu stanął Jehuda Lejb (Leon) Pinskier jako prezes oraz Samuel Mohylewer jako przewodniczący. Siedzibą komitetu została Odessa, a subkomitet miał znajdować się w Warszawie.

Konferencja katowicka była pierwszym tak dużym zjazdem syjonistów. Sami Żydzi uważają te wydarzenie jako początek powrotu Żydów do Izraela.

Następna tego typu konferencja odbyła się w 1887 roku w Druskiennikach.

Zapraszamy na naszą stronę internetową https://szlakzydowski.pl/

19/05/2021

Brit mila to żydowska ceremonia obrzezania. Jest ona symbolem przymierza między Bogiem a Abrahamem, ojcem narodu żydowskiego, który na polecenie Pana sam siebie obrzezał oraz swoje potomstwo. O tym rytuale mówi Księga Rodzaju (Rdz 17, 11).

Obrzezanie (zabieg usunięcia napletka) wykonuje mohel, czyli odpowiednio wykwalifikowana do tego rytuału osoba, często lekarz, ale także może to być rabin. Obrzezanie dokonane przez chirurga w szpitalu nie jest uznawane w świetle prawa żydowskiego. Wtedy stosuje się specjalną procedurę polegającą na upuszczeniu kropli krwi z prącia.

Noworodek jest poddawany brit mili w ósmym dniu po narodzinach, nawet jeśli wypada ono w szabat lub inne święto żydowskie. W przypadku choroby dziecka obrzezanie ma miejsce ok. 8 dni po wyzdrowieniu w dniu nieprzypadającym w szabat lub inne święto.

Ceremonia może odbywać się w synagodze podczas porannych nabożeństw, w domu rodziców lub dziadków czy współcześnie coraz częściej w szpitalu.

W ceremonii uczestniczy także sandak, czyli osoba, która siedzi na fotelu trzymając dziecko podczas obrzezania. Często jest to dziadek. Drugi fotel, znajdujący się obok tego dla sandaka, jest wolny i stawia się go dla proroka Eliasza.

Po obrzezaniu ojciec chłopca odmawia błogosławieństwo. Następnie odmawia je, także mohel oraz ogłasza hebrajskie imię dziecka. Po czym jedną lub dwie krople wina wkłada do ust dziecka, a także część wina wypija ojciec. Następnie często odbywa się uroczysty posiłek.

Fotografia przedstawia nóż służący do obrzezania z ok. 1760 r.

Fot. wikipedia.pl

Zapraszamy na naszą stronę internetową https://szlakzydowski.pl/

17/05/2021

Dzień 17 maja jest drugim dniem obchodów (wśród diaspory) żydowskiego Święta Tygodni zwanego Szawout. W tym poście postaramy się nieco przybliżyć tradycje związane z tym świętem.

Szawuot - to żydowskie Święto Tygodni nazywane też m.in. Świętem Żniw czy Pięćdziesiątnicą. Jest jednym z trzech świąt pielgrzymich judaizmu obok Pesach i Sukkot. Obchodzone 6 dnia (w diasporze także w dniu następnym) miesiąca siwan, 7 tygodni po Pesach, czyli na przełomie maja i czerwca. Było niegdyś świętem o charakterze rolniczym. W Palestynie przypadało na koniec zbioru jęczmienia i początek zbioru pszenicy, dlatego składano w ofierze dwa bochenki chleba z nowych zbiorów.

W okresie talmudycznym zaczęło upamiętniać także rocznicę nadania Żydom Tory na Synaju. W synagogalnej liturgii tego święta obowiązuje całonocne czuwanie, połączone ze studiowaniem Tory oraz nakaz słuchania na stojąco głośnego odczytywania Dekalogu. W czasie nabożeństwa świątecznego czyta się również Księgę Rut opowiadającą historię moabickiej kobiety o tym imieniu, która dobrowolnie przyjęła na siebie jarzmo Tory i stała się Żydówką z wyboru.

Kolejnym zwyczajem Święta Tygodni jest przystrajanie synagóg i domów modlitwy zielenią - tatarakiem i kwiatami na pamiątkę cudownego zakwitnięcia stoków Synaju w chwili nadania Tory. Zielenią stroi się również domy, do dzisiaj istnieje zwyczaj układania bukietów lub wyplatania wieńców z kwiatów i ziół.

Szewuot ma również swoją tradycję kulinarną. Tego dnia nie je się potraw mięsnych, gdyż uważa się, że po przyjęciu Tory przez Żydów zaczęły obowiązywać zasady kaszrutu, należałoby więc najpierw przygotować mięso zgodnie z tymi zasadami. Podaje się za to wszelkie dania przygotowane z owoców, mąki i nabiału.

Współczesne obchody święta Szawuot są poprzedzane przez trzy dni ograniczenia (Szloszet jemej ha-hagbala), które stanowią czas przygotowań do samego święta i pamiątkę nakazanego przez Boga odpowiedniego przygotowania się Żydów do przyjęcia nadanego im Prawa.

Zapraszamy na naszą stronę internetową https://szlakzydowski.pl/