26/08/2026
✨ Druga część: Poznaj królową Bonę
Dziś poznamy Bonę od trochę innej strony: jako gospodynię, miłośniczkę ogrodów, muzyki i sztuki, kolekcjonerkę oraz kobietę o naprawdę mocnym charakterze.
Zapraszam także na indywidualne wycieczki po Zamku Królewskim na Wawelu. Opowiadam podczas nich również o Bonie, która przez około 30 lat żyła tutaj i wraz z Zygmuntem Starym współtworzyła renesansowy dwór.
Część 1 "Poznaj królową Bonę"
https://www.facebook.com/share/v/18eemVx791/
💰 Bona potrafiła liczyć pieniądze. Była bardzo sprawną gospodynią swoich dóbr. Wraz z Zygmuntem Starym uczestniczyła w działaniach mających uporządkować królewszczyzny, szczególnie na Litwie i Podlasiu. Mierzono ziemię, scalano rozproszone pola, porządkowano osadnictwo i wprowadzano trójpolówkę. W dobrach zarządzanych przez Bonę przygotowywano rozwiązania, które wpisały się później w wielką reformę znaną jako pomiara włóczna. Powstawały charakterystyczne wsie-ulicówki: domy ustawiano wzdłuż drogi, a za nimi ciągnęły się długie pasy pól. W okolicach Bielska Podlaskiego pomiary gruntów rozpoczęto około 1540 roku.
💹 Efekty gospodarcze były ogromne – dochody z części dóbr wzrosły wielokrotnie, a ślady tego XVI-wiecznego porządkowania przestrzeni można na Podlasiu zobaczyć do dziś. Paweł Jasienica pisał o niej w „Polsce Jagiellonów”: „Objęte przez królową dobra natychmiast wstępowały w erę rozwoju. Bona wszechstronnie dbała o ich kulturę, wprowadzała nowe rodzaje upraw, (…) troszczyła się o higienę. (…) Zwracali się do niej z prośbami prości chłopi, całe gromady”.
💐 Kochała ogrody, choć na Wawelu miejsca było niewiele. Ogrody królewskie zajmowały stosunkowo wąski teren pomiędzy pałacem a murami od strony miasta. Dawny Wawel był bardzo gęsto zabudowany – poza zamkiem i katedrą istniało całe to, co dzisiaj nazywamy miasteczkiem wawelskim. Na górnym tarasie znajdował się ogród Bony z ziołami, przyprawami, roślinami leczniczymi i kwiatami, a poniżej bardziej wypoczynkowy ogród Zygmunta Starego. Znacznie więcej przestrzeni królowa miała przy rezydencjach w Łobzowie i Niepołomicach, gdzie mogła tworzyć duże, reprezentacyjne założenia ogrodowe. Sprowadzano także ozdobne drzewka pomarańczowe – w polskim klimacie prawdziwy renesansowy luksus. Przy okazji przypominam: Bona nie przywiozła do Polski włoszczyzny. O tym micie zrobiłem już osobny filmik – link zostawię poniżej.
🎦 "Bona bez włoszczyzny" https://www.facebook.com/share/v/1ESMgyLmHX/
🦜 Bona lubiła także otaczać się tym, co niezwykłe. Przy królewskich rezydencjach zakładano ptaszarnie, w których trzymano rzadkie i egzotyczne ptaki, między innymi papugi. Dzisiaj brzmi to jak ciekawostka, lecz w XVI wieku takie kolekcje świadczyły również o prestiżu, bogactwie i dalekich kontaktach królewskiego dworu.
🪕 Muzyka należała do ulubionych rozrywek Bony. Królowa miała biegle grać na różnych instrumentach, a współcześni chwalili także jej umiejętności taneczne. Wraz z dworkami wykonywała nie tylko tańce włoskie, lecz również polskie, niemieckie i ruskie. Kapela królewska istniała na Wawelu jeszcze przed jej przyjazdem, lecz w 1520 roku została zreorganizowana i rozbudowana przy znaczącym udziale królowej. Bona sprowadzała także muzyków z Italii. Jednym z nich był Aleksander Pesenti, ceniony wirtuoz związany wcześniej z dworem kardynała Hipolita d’Este. Wawel nie był więc wyłącznie miejscem polityki. Rozbrzmiewała tu muzyka, odbywały się tańce i spotykały różne europejskie tradycje.
🏺 Miała również prawdziwą pasję kolekcjonerską. Jak przystało na kobietę wychowaną w świecie włoskiego renesansu, uwielbiała piękne przedmioty. Gromadziła antyczne wazy, klejnoty i dzieła rzemiosła artystycznego. Pracowali dla niej sprowadzeni z Italii złotnicy i hafciarze, wykonujący biżuterię oraz zdobiący stroje królowej i jej dzieci. Szczególnie hojnie obdarowywała katedrę wawelską. Do wykonywania fundowanych przez nią ornatów i kap sprowadzano perły, jedwabie oraz złote nici. Zamiłowanie do kolekcjonowania odziedziczył po niej Zygmunt August, którego zbiory należały później do najwspanialszych na europejskich dworach.
🪙 Bona miała też ogromny własny majątek. Przez cały pobyt w Polsce czerpała znaczne dochody ze swoich włoskich posiadłości. Co ciekawe, była gotowa poświęcić część włoskiego dziedzictwa w zamian za Śląsk, który chciała pozyskać dla Korony Polskiej. Rozważała również sprzedaż części swoich dóbr w Italii.
🗣️ Charakter miała… zdecydowany. Bona nie należała do osób, które podczas rozmów siedziały cicho. Posłowie wspominali jej gwałtowny temperament i niezwykłą energię. Jan Dantyszek żalił się nawet w 1532 roku: „Niewiele brakuje, by mnie jeszcze za włosy nie wytargała, jak to zwykła czynić z Lewickim”. Królowa potrafiła mówić długo i stanowczo, zasypując posłów oraz petentów potokiem argumentów. Być może nie był to wyłącznie temperament, lecz także przemyślany sposób prowadzenia negocjacji. Przy całej tej politycznej energii Bona lubiła modę i cieszyła się z przesyłanych z Italii czepeczków oraz informacji o najnowszych trendach.
🤱 Najtrudniej było jej odpuścić własnemu synowi. Bona bardzo troszczyła się o Zygmunta Augusta, lecz z czasem troska coraz częściej zmieniała się w próbę kontrolowania jego decyzji. Królowa uważała, że broni interesów dynastii i Korony, dorosły Zygmunt August chciał natomiast rządzić samodzielnie. Największy konflikt przyniosło jego małżeństwo z Barbarą Radziwiłłówną. Bona była temu związkowi zdecydowanie przeciwna, a relacja matki z synem stawała się coraz trudniejsza. Narastająca polityczna i rodzinna izolacja królowej była jednym z elementów, które poprzedziły jej wyjazd z Polski do Bari w 1556 roku.
🐝 Silny charakter, ogromny majątek, polityczne ambicje i liczni przeciwnicy stworzyli idealne warunki do narodzin czarnej legendy Bony. Z czasem przypisywano jej niemal każdą dworską intrygę, a nawet trucicielstwo. Ile było w tym prawdy, a ile propagandy? Do tego jeszcze wrócimy.
👸 Bona nie była postacią idealną. Bywała uparta, konfliktowa i chciała mieć wpływ na bardzo wiele spraw. Jednocześnie była znakomicie wykształconą władczynią, sprawnym gospodarzem, mecenasem sztuki i kobietą, która przez dziesięciolecia aktywnie uczestniczyła w życiu politycznym państwa.
W kolejnej części zrobi się jeszcze bardziej rodzinnie i dworsko. Opowiem o relacjach Bony z dziećmi, jej konfliktach z synowymi, o tym, czym była słynna afera parmezanowa, oraz jak wyglądało życie królowej po opuszczeniu Polski i powrocie do Italii.
❓Jeśli któryś z dzisiejszych tematów szczególnie Państwa zainteresował, piszcie w komentarzach. Chętnie rozwinę wybrane historie.
Do usłyszenia
Siata Wiedzy
wśród fanów
W filmie wykorzystano obrazy z domen publicznych, nagrania z serialu Królowa Bona prod. TVP oraz materiały ożywione przez AI
📚 Bibliografia i źródła:
- Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
- Maria Bogucka, Bona Sforza, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
- Władysław Pociecha, Królowa Bona (1494–1557). Czasy i ludzie Odrodzenia, Poznań.
- Marceli Kosman, Królowa Bona, Książka i Wiedza, Warszawa.
