24/12/2014
Một buổi sáng mùa đông rét ngọt ở Hà Nội hay se se ở miền Trung, ở Sài Gòn là một cảm giác thú vị cho giác quan của mỗi chúng ta thêm giàu có.
Trong cái lạnh dễ chịu này, em xin kể với chị về một biểu tượng của mùa đông và sự sum họp ở Nhật Bản, đó là chiếc bàn sưởi Kotatsu.
Kotatsu là loại bàn sưởi đặc biệt chỉ có tại Nhật Bản, thường được làm từ gỗ và có độ cao trung bình thấp (thường từ 35.5 tới 43cm), phía dưới có nguồn sưởi ấm dùng để ngồi bệt trong nhà. Cấu tạo của một kotatsu gồm 4 phần: 1 cái khung bàn gỗ (thường có 2 loại vuông hoặc chữ nhật); 1 thiết bị sưởi đặt ở giữa khung gỗ này, 1 tấm chăn dày và một mặt bàn dùng để đặt lên chăn và gắn cố định với phần khung gỗ phía dưới. Tấm chăn dày trùm ra ngoài bàn gỗ được gọi là futon, là một tấm đệm dày (khoảng 5 cm), có bề mặt được làm từ vải cotton. Kotatsu là nơi cả gia đình tụ họp để ăn, ngủ, đọc sách và nhiều sinh hoạt khác.
Theo một số tài liệu, lịch sử ra đời của kotatsu gắn liền với chiếc lò than. Ngày xưa, người Nhật xây một cái lò vuông giữa nền nhà để vừa sưởi ấm, vừa nấu ăn (độ sâu của lò vuông này vào khoảng 40 cm). Sau đó, vào thế kỷ 14 thời Muromachi, người ta đã chế tác ra những cái kệ để đặt bên trên cái lò này. Chiếc Kotatsu đầu tiên xuất hiện ở Nhật Bản như vậy. Chiếc bàn thuở sơ khai này có tên gọi là Hori-gotatsu, nghĩa là “ngọn đuốc”. Đến thời Edo, thế kỷ 17, chiếc Hori-gotatsu có nhiều thay đổi. Một chiếc chăn lớn được phủ lên, vừa để che đi phần lò than bên dưới, vừa để giữ ấm thêm đôi chân của những người ngồi quanh bàn.
Chiếc Kotatsu hoàn thiện với sự phổ biến của chiếu tatami, một yếu tố truyền thống quan trọng khác không thể thiếu trong gia đình Nhật Bản. Chiếc lò than trong Kotatsu được đặt lên trên chiếu tatami và mỗi lần di chuyển kotatsu đến một phòng khác trong căn nhà, người ta chỉ việc dịch chuyển chiếc chiếu chứ không phải sờ tay vào lò than nóng.
Bắt đầu từ giữa thế kỷ 20, những chiếc lò than này dần được thay thế bằng lò sưởi điện, thuận tiện hơn rất nhiều. Từ đó, chiếc Kotatsu đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống sinh hoạt của người dân Nhật và cũng trở thành biểu tượng của gia đình đầm ấm, quây quần, sum họp.
Về lí do dùng Kotatsu, cách giải thích phổ biến nhất là do “địa hình” của Nhật không ổn định, hay động đất. Vì vậy mà người ta không thể lắp đặt được các hệ thống sưởi trong nhà (vốn cần sự ổn định và biệt lập giữa từng căn nhà với nhau) mà phải dùng đến thiết bị khác có chức năng sưởi ấm nhưng không liên quan nhiều đến đường dây hệ thống bên trong của ngôi nhà. Kiểu bàn suởi này cũng rất lý tưởng cho một căn nhà Nhật nơi người ta không bao giờ mang giày vào và thường ngồi trên sàn nhà.
Nghỉ ngơi quanh chỗ ấm này là một cách tuyệt vời để vun đắp gia đình. Vào những ngày lạnh giá, tự nhiên ai cũng đến phòng có bàn kotatsu, ngồi bên nhau để sưởi ấm và nói chuyện. Nhiều người Nhật hiện đại cho biết họ rất thích dùng kotatsu để làm việc vì khi đó phần thân dưới được giữ ấm nhưng phần thân trên thì không, nên vẫn có thể chống lại cái lạnh mà đầu óc lại tỉnh táo, tránh tình trạng buồn ngủ nếu dùng hệ thống sưởi cho toàn bộ ngôi nhà.
Vào những ngày Tết, các dịp nghỉ lễ mùa đông, Giáng Sinh… các gia đình Nhật Bản bắt đầu mua về những thùng quýt ngon lành và tranh thủ tận hưởng khoảng thời gian nghỉ ngơi với cả nhà. Vị ngọt dìu dịu của quýt đã làm tách trà nóng ngày rét thêm ấm nồng mà mỗi người dân Nhật Bản từ thuở tấm bé cho tới khi trưởng thành đều gắn bó với “thú vui ngày đông” rất đáng nhớ này. Những ngày đông giá buốt bỗng chẳng còn đáng sợ chút nào mà ngược lại, ấm áp và hạnh phúc biết bao.
