Zenit

23/08/2026

Kujtimit të Lume Blloshmit, në ditën e lindjes
OKAZION: LIKUIDIM TOTAL!
expo Zenit: Lume Blloshmi 2004
Krenar Zejno, koncepti kuratorial

Arti i Lume Blloshmit, përmes një akti artistik të thjeshtë në dukje, tenton një ekspozitë nga pozitat e një paradoksi ekstrem: duke e shndërruar gjithë galerinë Zenit në një instalacion ready-made, ku vendin e veprave e zënë vetë mallrat dhe çmimet në posterat e ofertave publicitare, me thirrjet e ulurimat për t’u sh*tur sa më parë. Përmes imazhit të mallit si dhe imazhit të parasë si ikona e tij, ironia e artit e përcjell kundërshtinë ndaj zhurmës së botës mall duke e shtyrë gjer në limit të tensionit ikonik: pra, duke na e shpërfaqur si tablo mozaik, vetë këtë botë mallrash e parash.

Mbi spektaklin si vizion i botës së objektivizuar dhe raport i vështirë mes përmbajtjes dhe dukjes, do të na lypset këtu një sqarim terminologjik, sajë të cilit mbase jemi duke rënë në një konstatim: emërtimi spektakël, i cili në gjuhën e përditshme konotohet mësëshumti me skenën, ekranin dhe shfaqjen “artistike”, është mbase vetë djallëzia e shoqërisë së spektaklit - kolektivitet i sasisë së mallrave - për të fshehur veten dhe shëmtinë e vetisë tribale të saj nëpër labirinthet e gjuhës. Dhe, kësisoj, për t’i ngrehur kurthin mundësisë për ta parë atë qartësisht e lakuriq. Ashtu siç e pa për një çast një nga denoncuesit më të parë, Debor, skicuar vërtetësisht në veprën Shoqëria e Spektaklit: njëherit si qëllimi edhe mjeti, projekti dhe rezultati i mënyrës së prodhimit. Për ta perceptuar, pra, jo si shtojcë dekorimi, por si vetë zemra e irrealizmit të shoqërisë reale, nën postulatin: ajo që duket është e mirë; ajo që është e mirë, duket. Dhe, më tej, si një princip themelor i Spektaklit, në luftë të përhershme opiumi për të bërë të dorëzohesh në betejën për të pranuar identifikimin e të Mirës me Mallrat.
Ndërkaq, reagimi performativ dhe abstragimi i artit të Blloshmit na ofron përmes femrave reklamuese nën makiazhin e rënduar, veçse trakte të bardha. Letra e pashkruar, bardhësia dhe pashprehshmëria e së cilës implikon hiçin dhe absurdin, lë për t’u kuptuar se nuk ka shumë rëndësi e thëna mbi produktin, por veçse tërheqja e shqisave mbi këmbënguljen ekzistenciale të tij, jetëgjatësia e të cilit mbetet e varur nga sh*tjet, dhe kjo e fundit nga përsëritja e psallmit me emrin e pagezimit te mallit.
Sa më insistuese e mediatike të jetë thirrja e emrit, aq më shumë konsolidohet hegjemonia e mallit në tregun e shoqërisë së spektaklit. Mbyllur nga të katër anët brenda mureve ku ushtria e mercenarëve (shfaqur këtu me elegancë femërore dhe estetikë joshëse, si dishepuj të pagojë të këtij malli), ta lënë ofertën në dorë pa asnjë spjegim. Mjafton që prania e produktit në perceptimin e kandidatit blerës të mos reshtë. Deri sa të besohet e të krijojë statusin ikonik të emrit, firmës si shenjë identitare dhe atashimit të rekrutit rishtar të saj në arradhën e emërtesës së klanit të mirëqenies, shijes, lavdisë.

Moderniteti në art, bashkë me perkursorin e vet Bodler, lindi edhe shqetësimin me rezultatin kritik të këtij lidhur me ‘Progresin si zvogёlim progresiv i shpirtit dhe dominim progresiv i materies’, duke e kundёrshtuar kësisoj vetë Bodleri, pra nga pozitat e modernes, edhe “palёn moderne”. Bodleri, veç të tjerash, këtë rrezik me aleat mediatik të shoqërisë së spektaklit do ketë parandjerë kur qesëndiste se lavdia është rezultat i përshtatjes me klimën e budallallëkut kombëtar. Tashmë dhe aktualisht, edhe si një profeci mbi triumfin global të trimërisë imperiale të mallit në rang ndërkombëtar.
Kurse Marksi, që do-s’do s’ka si mungon këtu, me analogjinë pothuaj “artistike” mbi asketizmin e mallit, anën njёherit puritane dhe fantazmike-enigmatike, e gjer te aparenca, iluzioni dhe falsiteti i vlerave, do të apelonte në fakt edhe rrezikun e anasjelltë, atë të rëshqitjes së botës së artit në ferr-parajsën e botës së mallit.
Tiparet e hegjemonisë së mallrave si simulimi, simulacrumi, fetishizimi - nga të cilat është afashinuar dhe korruptuar jo vetëm bota e konsumit, por e infektuar edhe vetë bota e artit-, janë kthyer tashmë në simptomat e sëmundjes, nëmos dhe, largqoftë: të vetëdorëzimit vullnetar të artit kah eutanazisë.
Kritika e sotme dhe filozofia e artit, nga Debor te Baudrillard, e ka lëshuar sinjalin mbi gjendjen që kërcënon artin bashkëkohor, në shoqërizimin spektakolar ku tashmë mallrat bëjnë njeriun! Mirëpo, me sa duket, vetë kjo gjendje bëhet aq joshëse për t’u “kritikuar”, saqë të rrëmben në analet e kritikës post-postmoderne, nën ironinë e së cilës, malli zot edhe spektakël, vetëm sa qeshet dhe vijon, triumfator, të sundojë butësisht, tanimë me konsensus e ultrademokratikisht. Dhe të vetëblihet në botën e mbarë vlerave të nxjerra në sh*tje.
E ndoshta, nën të tillë marrëzi, paradoksalisht vetëm sa guduliset nga zemërata e artit dhe mëria e gjuhës e konceptit kuratorial:
Okazion - Likuidim Total!

Tautologjia dhe paradoksi paraprijnë emërtesën e ekspozesë së Blloshmit. Dy pjesët e titullit i kemi vendosur si palë ndërluftuese, në pritje të dorëzimit të njërës prej tyre e në prag të ngritjes së flamurit të bardhë. Por jo pa kushte... sepse, mandej, me paratë - rezultat i tentacionit prej grackës apeluese “Okazion”, do të riciklohet iluzioni i radhës dhe përsëritja e vijueshme. Me pasojë, diku shumëfishin e sh*tjeve, diku rrënimin total. Prej konceptit dhe antinomisë qysh në titull, arti performativ nis kështu angazhimin, sipas karakterit të vet edhe misionar, për të na vëmendësuar mbi atë princip mortal që mbjell tregu i garës mes mallrave: “ Vdekja jote - Jeta ime”. Por edhe me thirrmën e mortjes si okazion postum ose si kurth ndaj blerësit: “ Vdekja ime - Jeta jote”, si parim nekro-logjik i cili gjithë e më tepër zotëron me shpallje nekrologjike vitrinat moderne. Përpos e pas tyre, tunden traktet e ofertave vitale që ngjallin kureshtinë, si dhe shtyjnë e shtijnë, mbi mëdyshjen e kalimtarëve të rastit, tek cysin fatin e okazionit rast fatal. Përbrenda, tejdukshmëria nxit tundimin nga prania e njerëzisë gjatë aktit tribal, teksa rrëmon tezgat e likuidimit final. Si në savanë, ku era shpërhap duhmën e kërmës… dhe kjo, natyrshëm, thërret hienat.
E tepruar? Arti, e dimë, banon hapësirat e fushave të ekzagjerimit. Ah, as kjo nuk do të ishte më një përgjigje që përligj, sepse tashmë, pikërisht kjo është edhe vetë metoda me të cilën malli e vret artin me armën e këtij vetë.

Atëherë, le të kthehemi këtu ku ishim – mbase kot sa u shpërngulëm deri në savanë -, të rrimë këtu, këtu, në dorezimin te shoqërizimi spektakolar ku tashmë mallrat bëjnë njeriun; ku edhe në mallra duket se po zotëron ajo kredo monoteiste e të paturit një dhe vetëm një zot! Si në shoqërinë harmonike të mallit që ka zot pra, mallit valë apo materie qoftë: mallit zot edhe spektakël, ynëzot Mallit, teksa “vetëkundrohet në botën që ai vetë ka krijuar”.

14/08/2026

Sot, në përvjetorin e vdekjes
i qoftë Shqipërisë zëri i lirisë

PLUG QË THELLON
PLOGËT NË PLAGË
(për Musine Kokalari)

siç më thoshte nënua plakë
kish për fis plagë Shëmërie
kyçet kyçur, e kujen vetmie
plaga prangave, vragat lirie

'Ju nuk mund të më dënoni
veç për frymë e ide që ndaj
Unë nuk kërkoj falje, sepse
unë nuk kam bërë asnjë faj'

Ti e pandehura Zëri i Lirisë
ti që papandehur na shpall
S’ka pse të jem komuniste
për dashurinë e vendit tim
ç’pandeh ti se ke përballë!

S’të dënojmë se paske ide
por ngaqë ti as ia ke idenë
ç’barrë gurë që të shtypin
do mbash në supe nga ne
për lojërat fjale lirie që lyp

Shpinës gur të rëndë Sizifi
që s'i mbajnë dot as burra
Fjalosjes, as një vend varri
Gojëkyçur ku vetmi përtyp
As pjellë, por shkretim gjiri

E plugun ku qetë e muzgut
thellojnë plogët mbi plagët

Po për ta mallkim i pluhurit
e ti, e pështjellë lumnie Biri
fjale hiri e Predikimi në mal

Lum, i përndjekuri i drejtë!
E tij do jetë mbretëria qiell
Lum i parëlinduri zë i Hirit!

Krenar Zejno / nga vëllimi
‘Vurrata në flatra – antologji engjëjsh’

24/07/2026

Miku i pagojë po ju ndjell t'ju ftojë:
jeni të mirëpritur sonte në orën 20

Në varg të korrash ç'na iku korriku!


Ndën këtë diell korriku e të korrash
unë, miku juaj i pafjalë dhe i pagojë
përshkoj bash dymbëdhjetë pragje
shtigjesh kalvar e shenjtërie biblike
ku pashë fryte miqësish apostolike

Sot po ju premtoj juve edhe timzoti
që nën ledhatime duarsh njerëzore
e falë prekjes nga sytë e zotit sipër
të jetoj dy tre behare me ju bashkë
dhe mbase iki një ditë prilli Pashke

e si trille fati që nuk e kemi në dorë
lyp ndjesë, nëse fati s'do më presë
ta mbaj fjalën e besës gjer atë çast
sa t’ia dal të përshëndes në trotuar
Hyun e Miqësisë tek sytë kalimtarë

Po do e mbaj me vete botës përtej
një degë ulliri edhe një dallgë sysh
shpesh një pikë det do e ndaj dysh
të më ndjellë cepash të syve të mij
vesë pritjesh hyjnie të mëngjeseve

E do ngre veshë kur imzot të thotë
Ç’është ajo kripë majës së hundës
Ta ndjej, prej këtej, turirin e njelmë
Nuk ma fsheh dot, po fshije atë lot
gjej liqenin të luash me hijen tënde
e paç fat të duash ndonjë mjellmë!

Xhojsi, mik i juaji besnik e i pagojë

22/07/2026

FAT QENI
(shpresë shëlbimi për shërbesën e besës)

Ah të kem gojë dhe grykë kënge ato çaste
mbushullime apostolike ndjekjesh nga pas
shtigjeve kalvar me ritmikë zemrash behar
e ditë nën diell zenit e dritë meshe trotuari

Po unë gjahtar fjale pa gojë s'di as shkrim
shihemi sy më sy e do shihni t'ju këngëzoj
çdo miqësie që më ka vënë dorë mbi krye
të pathënat e kryqit për takimet prej zjarri

Trumbave vargje laureshash që kam parë
e tingullimet nxjerrë në pritë për t’u vrarë
edhe krejt shpirtrave të lirë drejt fluturimi
lutjen e dëlirë për falje me dorë në zemër

Në emër të çdocili që për hiret e bukurisë
cfilitet tek pret prenë si shenjtërinë e hirit
ndërsa me vite stërvitet qiellin të shenjojë
shpupurisje tingulli duke marrë në shenjë.

Xhojsi, qenie mik
besnik e i pagojë

11/07/2026

I PABINDURI I VOGEL I AMERIKES SE MADHE

Si nesër, 12 korrik 1817 (por ngaqë të nesërmes nuk i dihet dhe e sotmja e ka me ngut, po e përkujtoj që sot), u lind Henry David Thoreau, filozof, poet, ambjentalist e aksionist i bojkotimit, rebelimit dhe revoltës joviolente. Prej tij lindi “Mosbindja civile”, ky libërth i vockël që mban në vete peshën e gurit të madh në themelet e ngrehinës së demokracisë amerikane. E prej veprës në fjalë u lind mosbindja civile si aksion real.
Vetë Thoroja e ushtroi aktin e mosbindjes me vullnet të plotë dhe vetëdije të paqtë për ndëshkimin me burg. Njësh me aktin e vet civil, shkroi në traktin e tij civilizues me përhapje planetare fjalinë: “Nën një qeveri që burgos padrejtësisht, vendi i vërtetë për një burrë të drejtë është burgu.”
Dhe ndërmendem që i pabinduri Henri Thoro, kur e rrasën në burg, vjen e gjen mentori e mandej mik i ngushtë Emerson, dhe e pyet: ç’ne këtu brënda ti? Dhe ky i kthen përgjigjen shembullore:
- ti, ç’ne jashtë?!

“Mosbindja civile” erdhi në shqip me mjaft vonesë, afro një dekadë më parë. Por, si gjithmonë, na mbetet ngushëllimi ‘më mirë vonë se kurrë’. Dhe shpresa se mbase diçka prodhon.
Rrallëherë ndodh që një titull të shenjojë e shpallë brendinë si në rastin e këtij traktati të aktives, duke e kthyer veprën në një libër ngjest, ngjarje, realitet veprues, aksion, akt i skenës së vërtetë. E cila, bashkë me kryeveprën e tij “Walden” ndryshoi radikalisht perceptimin drejt rikthimit të vetëdijes mbi raportin e pushtetit me qytetarin. E thashë në njëjës këtë të fundit, pikërisht për t’i mëshuar rëndësisë së risisë së ideve të tij në respektimit të drejtave të qytetarit individ, qytetarëve pakicë e jo doemos masë e shumësisë. Pra, për t'i ngritur volumin apelit që arithmetika e principit sasior të pushtetit të maxhorancës të mos shihet si e drejtë e aboslutes së pushtetit. Pse parimi i të drejtave themelore të njeriut bën roje mësëshumti për respektimin e të drejtave të pjesës më të vogël, gjer dhe shumë të vogël, minorancë. Prodhimi prej Thorosë i konceptit juridik të limitit, qysh atëhere rri në bazën e konstitucionalizmit perëndimor.

Ndërsa raportin mes sasisë dhe cilësisë së qeverisjes, marazin sesi qeveria “harron” që sovrani i vërtetë është i qeverisuri e, kësisoj, pushteti në vend të bëjë shërbëtorin ndaj tyre rrëshqet në të bërit ‘pushtuesin’, Thoroja e shpall qysh në shprehjen e parë:
[Me gjithë zemër e pranoj moton: “Qeveria më e mirë është ajo që qeveris më pak”; dhe do të më pëlqente ta shihja në veprim. Zbatimi i saj, përfundimisht çon në thënien të cilën unë gjithashtu e besoj: “Qeveria më e mirë është ajo që nuk qeveris fare;” dhe kur njerëzit të jenë të përgatitur për të, ajo do të jetë lloji i qeverisë që do të kenë.]
E fill më pas, e kalibron shënjestrën për ta shtjelluar përtej përqëndrimit të një sentence: “Por, po të flas praktikisht edhe si qytetar, unë nuk kërkoj menjëherë mungesën e qeverisjes, por një qeveri më të mirë menjëherë. Çdo njeri le të bëjë të njohur se ç’lloj qeverie do të gëzonte respektin e tij, e ky do të ishte një hap drejt arritjes së saj. ..Një njeri i mençur nuk do ta linte të drejtën në mëshirën e fatit, dhe as do të uronte që ajo të fitonte nëpërmjet pushtetit të shumicës. Ka shumë pak virtyt në veprimet e masës së njerëzve”.

Mendimi dhe aksioni i Thorosë pati përkrahës bashkëkohës si Hugoi dhe më vonë prej veprës së tij u inspiruan shkrimtarë e mendimtarë nga Tolstoi te Haideger dhe humanistë e aksionistë të luftës pa dhunë nga Gandi te Martin Luter King.
Kujtoj që për jubilarin e 150-të të veprës së Thorosë para pak kohësh, Xhon Apdajk shkroi se ai tanimë është kthyer në totem të kthimit te jeta në pyll e pabindje civile si një model shenjti eremit, saqë libri rrezikon të jetë aq i veneruar e gjithaq “i palexuar” sa Bibla.

krenar zejno, 11 korrik 2026

13/06/2026

Risjellë për një paralelizëm me protestën e tanishme, ky këndvështrim mbi protestën kundër asgjësimit të helmeve dhe armëve kimike, Nëntor 2013, paraqitur në kohën që ajo zhvillohej.

Shkruesi Bartleby, tregim nga mё tё çuditshmit e botës letrare, vijon ende tё pёrthithё teza interpretuese dhe tё shtojё volumin e bibliografisё rreth tij, më e bollshmja shkruar ndonjëherë për kët…

25/05/2026

për Naim Frashërin, lindur në 25 maj
Krenar Zejno / prej vëllimit me poezi:
Vurrata në flatra - Antologji engjëjsh

LULEKUQJA E IME NEMES ERERAVE

Ç’po ngjethet lëndine nate Lulëkuqja
E ndiej të gjorën sonte që ndjej qartë
Si avitet rrëmeti që përmbyt kuqëlim

Unë flas furtunën e lulet sërish thonë
Mend po u thurr vjershë rime vjeshte
Kur veç shpejtoj t’iu hartoj testament

E ngjethet lulëkuqja ime nën thëllimë
E shoh të mjerën sot që shquaj thellë
Se si mbruhet furishëm lumi ta marrë

Të më ndjeni lule po sonte besomëni
I zhytur i gjithë shoh ku e ku më mirë
Por lulet thonë lëndina veç po bleron

E ngjethen gjethet zbehtësie sakrale
Zbehur aromat lënde fjalësh harrese
Drithëron gjer pistili tharë acar e verí

Si tel rapsodie tendosur lahute elegji
E rremba dejesh shenjtërimit kristale
Vjeshtat e vyshkjes vajton një petale.

07/05/2026

në vjetorin e gjashtë të ndarjes nga jeta me Maks Velon, jetë e një rasti, me sa di, unikal në histori: atë të djegies, shkrumbimit, eleminimit, në një çast, të të gjitha veprave.
Dikujt që i është shfaqur a dukur Maksi si i ndërkryer, më duhet t'i shtij në mendje që të të shpien në Spaç, ku Maksi shtynte edhe vagonat e disa shëndetligve, të të mbyllin motrat në pavijonin 'Shtatëmbëdhjetë' e gati përfundimisht të të mbyllin krejt një jetë, nuk është e lehtë. E si piktor, artist, të të përflakin pëlhurën e tërë, është si të të djegin lëkurën.