08/04/2026
më 8 Prill 1909 u lind John Fante i një dyzine romanesh, qendrën e vorbullës tornado të së cilëve e zë "Pyesni pluhurin" botuar gati dy dekada më parë në Zenit nën përkthimin e Astrit Canit.
Më poshtë, Hyrje te romani "Pyesni pluhurin" nga Bukovski dhe pasthënia "Fantazma e pluhurit" nga Krenar Zejno
Hyrje tek romani “Pyesni pluhurin”
nga Charles Bukowsky
Isha i ri atëherë, vuaja nga uria dhe nga pija, por mundohesha të bëhesha shkrimtar. Shumicën e leximeve i bëja te Biblioteka Publike në L.A. Por asgjë ndër ato që lexoja s’kishte lidhje me mua, ose me rrugët a me njerëzit rreth meje. Kisha përshtypjen sikur të gjithë bënin marifete me fjalën, kurse të gjithë ata që nuk thoshnin asgjë, konsideroheshin shkrimtarë të mëdhenj. Shkrimet e këtyre ishin një çorbë poshtërsie, zejtarie dhe lustre, dhe të gjitha këto lexoheshin, mësoheshin, treteshin dhe jashtëqiteshin. Ishte një ujdi e qyfyrshme, kjo Kulturë e Përbotshme që s’kish të sharë. Por mua më duhej të kthehesha të shkrimtarët rusë të pararevolucionit për të gjetur ndopak zarar, ndopak pasion. Kishte përjashtime, por ishin aq të pakta sa i mbaroje shpejt së lexuari e mandej të thahej bebja e syrit mes rreshtave pafund të librave të skullët. Me gjithë ata shekuj në dispozicion, me gjithë ato avantazhe, e prapë modernët s’qullosnin gjë.
S’lija libër pa hequr nga etazheret. Po pse asnjeri s’thoshte diçka? Pse askush nuk briste?
Provova sallat e tjera të bibliotekës. Seksioni i Religjionit ishte një moçal i amullt – për mua, kuptohet. Hyra te Filozofia. Gjeta nja dy gjermanë idhnakë që më entuziazmuan një grimëherë, dhe me aq mbaroi. Provova Matematikën, por matematika më doli si feja: s’më hynte që s’më hynte në kokë. Me sa shihja, ajo çka kërkoja mungonte gjithandej.
Provova gjeologjinë dhe m’u duk kërshëritëse, por, tekembramja, e paqenë.
Gjeta disa libra mbi kirurgjinë që më pëlqyen mjaft: fjalët ishin te reja dhe ilustrimet ishin të hatashme. Në veçanti u magjepsa mbas operacionit të kollonës të cilin edhe e memorizova.
Me aq e lashë dhe Kirurgjinë e u ktheva në odën e romancierëve dhe tregimtarëve. (Kur kisha akoma verë të lirë në shtëpi nuk veja kurrë në bibliotekë. Biblioteka ishte vend i mirë kur s’kishe asgjë për të ngrënë a për të pirë, dhe kur të ndiqte pronarja me fshesë në dorë që t’i paguaje qeranë. Në bibliotekë të paktën kishe lehtësira se përdorje banjon pa pagesë.) Pashë një goxhà aradhë aguridhesh të tjera aty brenda, shumica flinin mbi ballinat e librave të tyre.
Vazhdova të eci rreth e rrotull nëpër sallë, duke hequr librat nga etazheret, duke lexuar ndonjë rrjesht a ndonjë faqe dhe duke i vënë në prapë në vend.
Mandej një ditë hoqa një libër dhe e hapa, e ja ku ishte. Mbajta frymën një çast, duke lexuar. Pastaj si dikush që ka gjetur një copë ar në koshin e mbeturinave, e mora librin dhe zura vend te një tavolinë. Rrjeshtat rrëshqisnin lirisht nëpër faqe, e rrjedha s’ndalej. Çdo rrjesht kishte energjinë e vet, dhe ndiqej nga një tjetër si ai. Substanca e çdo rrjeshti i jepte faqes një formë, ndjesinë e diçkaje të gdhendur aty. Dhe ja, përpara meje më në fund, një njeri që s’kishte frikë nga emocionet. Humori dhe dhimbja gëshetoheshin me një thjeshtësi të shkëlqyer. Fillimi i atij libri ishte për mua një mrekulli e qashtër.
Meqë kisha kartën e lexuesit e mora me vete në shtëpi atë libër, dhe e lexova i shtrirë në shtrat, dhe e kuptova pa e përfunduar librin se ky shkrimtar kishte zhvilluar një stil të veçantë të shkruari. Libri ishte “Pyesni pluhurin” dhe shkrimtari ishte John Fante. Ai do m’a ndikonte për gjithë jetën stilin tim të të shkruarit. E kreva “Pyesni pluhurin” dhe kërkova librat e tjerë të Fante-s në bibliotekë. Gjeta dy: “Dago Red” dhe “Wait Until Spring, Bandini”. Ishin të po atij klasi, të shkruar me mend e zemër, për t’u lexuar me mend e zemër.
Po, Fante pati efekt të madh mbi mua. Jo shumë kohë pasi i lexova këta libra më qëlloi të bashkëjetoja me një grua. Ajo e kishte pijen më të keqe se unë dhe ne grindeshim sa çarteshim; kurse unë shpesh i bërtisja, “Mos më thuaj mua bir kurve! Unë jam Bandini, Arturo Bandini!”
Fante ishte hyu im dhe unë e dija se hyjnitë duhen lënë të qetë, nuk mund t’u shkilje pragun ashtu si duke lozur. Prapë më pëlqente të hamendja se ku mund të kishte jetuar në Angel’s Flight dhe s’më dukej e pamundur që të jetonte akoma aty. Ditë për ditë dilja i bija një xhiro dhe mendoja, a është ajo dritarja që shkapërcente Camilla? A thua kjo është dera e atij hotelit? Ai është holli? Nga t’a dija.
Tridhjetë e nëntë vjet më pas e rilexova “Pyesni pluhurin”. Duhet thënë, e kam lexuar këtë libër sivjet dhe akoma qëndron, sikurse edhe veprat e tjera të Fante-s, por kjo është më e shtrenjta për mua sepse ishte e para ku e zbulova magjinë. Ka libra të tjerë përpos “Dago Red” dhe “Wait Until Spring, Bandini”. Janë “Full of Life” dhe “The Brotherhood of Grape”. Biles, tashti Fante ka në dorë një roman tjetër, “A dream of Bunker Hill”.
Pas disa peripecish, më në fund e takova shkrimtarin sivjet [1979]. Ka shumë gjëra të tjera historia e John Fante-s. Është një histori fati dhe fatkeqësish, dhe historia e një guximi të rrallë dhe të natyrshëm. Dikur do e tregojnë por ndjej sikur ai nuk do që unë t’a tregoj tashti. Por më lejoni të them se ky njeri siç ka fjalët ka dhe veprat: të forta të mira dhe të ngrohta.
Kaq mjafton. Tani ky libër është i juaji.
Fantazma e Pluhurit
nga Krenar Zejno
Të tjerë duam, të tjerë na duan. Fante krijon alter-ego Bandinin, ndërsa lutjet ia drejtonte idhullit, shkrimtarit Hamsun. Kurse ky na adhuronte Bodlerin. Që nga ana e vet i falej mbremjeve Zotit dhe atit shpirtëror Poe. Të dy këta lanë të njëjtin amanet: ‘Ji edhe në prozë gjithëherë poet’!
Dikur shfaqet edhe një Fante që, mesa duket, këtë donte të bënte. Dhe e bëri, ndonëse kur u pahit në pah, s’ia panë e s’ia ditën pahanë. Porse ai ia kish mbërritur aq mirë, saqë një Bukowski mrekullohet dhe mbetet i fantaksur. ..E quan my god.
Bandini donte Kamilën. Kamila gjëmonte tjetrin, ngaqë i pëlqente të mos dinte ç’kërkonte; dhe e donte Semin meqë ky s’e donte; e pikërisht, sepse ç’nuk bënte ta sikteriste. Pastaj meqë e dhunonte. Në fund ajo iku! Iku, e kullufiti shkretira dhe mbeti ai libri ndër mizërinë e njerëzve të vrazhdë, zhgërryer në pluhur. Edhe shkruesi që e polli, mbeti. Pas kaq kohësh, aty nga vitet 70’, tha se Ask the Dust ishte një puçër që dhimbte; duhej shtrydhur, përgjakur dhe pastruar.
Jetë - mund të quhet çelësi tematik që hap e mbyll veprat me nënshkrimin - John Fante. Jetë prej vdekatari, të cilit të qenit krijues do t’i duhej, thjesht, si mundësi jete e për të rrëfyer maraze dashurie. Ashtu edhe për t’i kallzuar dashurisë dertet dhe bukuritë e zanatit të shkrimit, e të tjera çështje varësie. Nga njëra anë: nëse dashuria s’e di, është si të mos ketë ndodhur fare suksesi; nga tjetra : dështimet, edhe këto e paskan një mision - shërbejnë për t’u shkruar.
Shkroi një jetë të dhimbsur, sa edhe një John Stainbeck prej lagjeve të dhembura si Tortila; shkroi duke mbetur besimtar i ‘kultit të përvojës’ dhe i drejtpërdrejtë, si usta Heminguay; por edhe i mynxyrshëm, e prapëseprapë absurd dhe me humor, si doktori Celine. Dhe shpesh, emocional e plot shend. Si një Fante! E zhytur e gjitha të notojë me stil të lirë duke na lënë atë model aq tërheqës të një stili “pa stil”. Në një regjistër patetik romantizmi; të një realizmi, le të themi, real - fantastik.
Raporti i ëndrrës me zhgjëndrrën; krijimi mbi krijimin e një tregimi, pra, të bëhesh shkrimtar duke rrëfyer atë eskursus magjik në rrugën për t’u bërë i tillë! E megjithëse ekonomiqar në këtë pikë, ashtu si dhe stili i shkrimit, mbeti gjysëm shekulli në hije, xhunglave të efiçencës urbane. Qysh me veprën e parë ‘Prit pranverën Bandini’ Fante sikur i bën vetes apel durimi. Dhe do të mbetej po ai lirik i pandreqshëm në stil dhe inspirim. Pasioni i shkrimtarit dhe ai i dashnorit, luajnë me njëri-tjetrin.
Mbeten të rralla rastet kur, në përmasat e një rrëfimi të gjatë, mbahet pareshtur një gjendje poetike përndritëse. Si një poezi e përplot me jetën (full of life - titull i një tjetër vepre të tij), me njeriun, mishin, nevojën për të qenë i dashuruar, por edhe për të krijuar, për t’u ndjerë zotërues, i afirmuar dhe i fituar. Duke mbetur poetikë fluturake, bohemiane e bredharake, e thyeshme dhe plot pendesa. Ashtu si edhe mbartëse e një estetike sublime dhe shpirtlartësonjëse.
Pyesni pluhurin shpallej më 8 Nëntor 1939, në mot me pluhur lufte botërore. Fante do ta lidhte fatin e mungesës së jehonës me bashkëjetesën në të njëjtin katalog me Hitlerin, teksa hesapet e shtëpisë botuese Stackpole Sons, në krye të dy viteve, do të rohiten nga haraçi i gjyqit për publikimin e librit Mein Kampf të Adolfit. Këtë dhe Musolinin, thuhet se shakaja e thekshme e Fantes i quan (në letrën drejtuar botuesit më 1940) “stupid” që s’patën lexuar fare si zgërdhihej qenushi në tregimin e Arturo Bandinit.
Zbulimi prej rrënojave dhe pluhurit, pas gjysëm shekulli, e bën Fanten të quhet shkrimtari “i harruar” më i famshëm i botës. Ende mungojnë studimet me peshë që do të përhapnin kultin e Fantes (tashmë të nisur si zakonisht prej Amerikës në Francë e pastaj më tej), por pasdokohe fansat sigurisht do të shtohen. Dhe imagjinoni divizionin e lexuesve të Fantes që do ta thërrisnim... fanteria.
E kur të shplodheshin gjatë fushimit me ndonjë rrëfenjë si kjo sajesë sa për parathënie libri:
Një ditë prej ditësh, Bukowski pasi e kish zbuluar si autor, e gjeti Fanten njeri. Pas tërë endjeve nëpër Los Angeles, nën ballkonet ku përgjonte, gati nën ethe dashurie, të shfaqej John Fante, Bukowski e pyet Fanten si i vajti filli asaj femrës te Pyet pluhurin. Dhe Fante: ah, ajo kurvicka, tek e fundit lesbike ishte.
Pak para se të vdiste, në 83-shin, në ribotimin pas gjysëm shekulli të romanit “Prit pranverën, Bandini” – në fakt, dimri i Fantes zgjati pesë dekada – ai tha:
“ I gjithë rrethi i njerëzve të jetës sime si shkrimtar, tërë personazhet e mi gjenden në këtë vepër të parë. Prej mua s’ka më hiçgjë, hiq kujtimin e të vjetrave dhoma gjumi, dhe çapat e nënës sime për në guzhinë”.
Pse pikërisht ky, titulli?
Përgjigjet i zoti i punës: “Kështu e titullova Ask the dust, ngase në ato rrugë ka pluhur nga Est dhe Middle West; dhe është një pluhur prej të cilit nuk mbin gjë, një kulturë pa rrënjë, një rrekje frenetike për të gjetur një strehë, furia e qorrollisur e një populli në qorrsokak dhe pa shpresë, kapluar nga ethet e kërkimit të një prehjeje që s’do mundet kurrë ta mbërrijë.
Dhe na është një vajzë e dalldisur nga ideja që të lumtur na qenkëshin ata që gulçonin... dhe donte të ishte si ata”.
E sigurisht që ka pluhur. Madje pluhur aq i qenësishëm, saqë mund ta pyesim e të na përgjigjet. Pyet pluhurin! Kë pluhur ? Ask the Dust on the road - pyet pluhurin e rrugës, ky ishte në fillim titulli i veprës, sikur të donte të pështillej si vorbull tornado rreth atij objekti - roman, librit “rrugaç” on the road të Kerouac, atij që donte aq shpesh ‘t’ia niste nga e para dhe ta linte të vërtetën të derdhej nga poret’. S’ishte kollaj, se në lëkurë qe ngjizur pluhur. Fante e shkurtoi më vonë titullin duke e zhvendosur nga rruga.
Epo atëhere... pyet pluhurin e kohës?! Pluhurin e të shkuarës, që është pikërisht aty, pas krahëve, sikur pret të shkundet me një rrahje shpatullash. Autori na rekomandon të pyesim pluhurin, ndërsa na ndih me pluhurosjen e tij prej qënieje historike ndër vende e ndër kohë: shkrimtar, punëtor, i papunë, euro-amerikan, migrator; por edhe adamik, ikanak, katolik.
Se një shkrimtar fantastik e shndërron vendin në kohë dhe pastaj e kthen mbrapsh, shpesh edhe me ndihmën e absurdit.
Pyet pluhurin... Dhe prapë shtrohet pyetja: po për të ditur ç’farë? Eshtë ky një sugjerim, në përgjigje të ndonjë pyetjeje të mëparshme? Apo të mundshme për tu bërë më vonë? Si do dalë në pah? Nga grimca pluhuri që pahiten në ç’formë materieje? Këto pyetje mund të mos kishin vend fare për t’u bërë, nëse saga e Bandinit nuk do të pasohej e plotësohej nga Chinaski, njeriu – factotum, personazhi kryesor i Bukovskit. Që na shfaqet sikur porosia e Fantes t’ishte bash për të, kumti i pluhurit.
Le të imagjinojmë një ikonë relike të çmuar, thërmuar në copëra e pluhur, që në emër të poetikës po e quajmë shën Bandini. Charles Bukovski, si të ishte arkeolog, e gjen i pari, e ngjit, e shijon, dhe aq shumë i ngjit bukuria e saj, sa gjithë mjeshtëri farkëton një të ngjashme skulpturë njeriu, me mbishkrimin Chinaski. Dhe këtë bëmë e quan Factotum: kryevepra e tij në prozë, ndikuar e shenjuar prej Fantes. Factotum - na e shpall qysh në titull atë ç’ka merr përsipër të tregojë - pra, si rritet e përmirësohet qenia, si lëndohet e lëndëzohet, si formësohet dhe formohet? Nga pluhur në pëlhurë. Si një rrjetë merimange apo pëlhura e krimbit të mëndafsh*t. Pastaj, nga pluhur fantazie, në punishten e pluhurtarit.
E kështu, nga Bandini te Chinaski - i tëri dhe i bëri - duket sikur përvijohet përmasa e individit (për më tepër amerikan) të bërë vetë, të vetëndërtuar, a thua se po del në pah ai njeriu që Heideggeri propozon të kthehet për tu bërë sërish “bariu i vetes”, mbështetur në njohjen e përftuar nga zbulimi që vetë qenia i bën vetvetes, përmes gjuhës dhe sidomos asaj poetike...
Nëse jeni të prirur ta besoni, pyesni edhe dashnorët e poetët. Apo, kthejuni sërish kësaj romance fantastike dhe pyesni pluhurin.
