01/01/2026
1886թ. այս օրն է ծնվել մեծ ՀԱՅ, մեծ Զորավար Գարեգին Տեր-Հարությունյանը` Գարեգին Նժդեհ, (01.01.1886֊21.12.1955)…
Մի քանի քչերին հայտնի դեպքեր Նժդեհի կյանքից։
1947թ. Երեւան: Ամառային այդ օրն ընդմիշտ տպավորվեց ՀԽՍՀ պետանվտանգության աշխատակից Աբովյանի հոգում: Հետախուզական գնդապետ Մելքումովի հետ նրանք զբոսանքի տարան Երեւանի բանտում գտնվող սպարապետին: Մեքենան դուրս եկավ Պետ անվտանգության նախարարության շենքի բակից եւ ուղղություն վերցրեց դեպի Հաղթանակի զբոսայգի: Պայծառ, արեւոտ օր էր: Նժդեհն ագահորեն նայում էր Երեւանի` իր համար հրաշք նմանվող փոփոխություններին: Գավառային, ավելի ճիշտ գյուղական բնույթի քաղաքը վերածվել էր տուֆակերտ իսկական քաղաքի: Մեքենան անցավ Աբովյանի պուրակով եւ սկսեց ծանրորեն բարձրանալ ճանապարհով: Առավոտյան ժամերն էին, եւ շրջապատում գրեթե մարդ չկար: Նժդեհը հանդարտ իջավ մեքենայից եւ Մելքումովի եւ Աբովյանի ուղեկցությամբ շարժվեց դեպի Երեւանին նայող պուրակի կողմը: Հանկարծ նրա տեսադաշտում բացվեց հրաշք քաղաքը, որին, ասես հեռվից սատարում էր երկգագաթանի` սուրբ Արարատը: Ուղեկցողները մի քանի քայլ հետ մնացին: Սպարապետը չեր հավատում աչքերին: Նա երկար, շատ երկար նայեց քաղաքին, ապա շուռ եկավ, եւ նրա ուղեկիցները տեսան սպարապետի արցունքակալած աչքերը: Հազար ու մի արգելք, դժվարություն ու դաժանություններ տեսած ու հաղթահարած երկաթյա զինվորականը լաց էր լինում...
-Կարելի՞ է մի բուռ վերցնեմ այստեղից, - խնդրագին դիմեց սպարապետը:
-Իհարկե, - իսկույն պատասխանեց Մելքումովը: Տարիքն առած զորավարը գրպանից հանեց թաշկինակը, կռացավ ու դողդողացող ձեռքերով սկսեց հող լցնել թաշկինակի մեջ: Նրա չդադարող արցունքներն ընկնում էին թաշկինակի մեջ հավաքած հողի վրա: Կապելով իր թաշկինակի թանկագին գանձը` Նժդեհը կրկին շրջվեց Երեւանի կողմը..... Մեքենան անցնում էր Նժդեհին ծանոթ ու անծանոթ փողոցներով:
-Հիշո՞ւմ եք այս ինչ շենք է, - կարծես միամտորեն հարցրեց Աբովյանը:
-Հիշում եմ, տղաս, հիշում, սա մեր պառլամենտի շենքն է, - պատասխանեց սպարապետը: Այդ գիշեր Նժդեհը չկարողացավ քնել: Մելքումովը տխուր հայացքով նայում էր շատ ծերացած սպարապետին: Նա մեծ դժվարությամբ հայտնել էր, որ ԽՍՀՄ-ը փոխել է իր քաղաքակական կուրսը, եւ արտաքին գործերի նախարար Մոլոտովը համայն աշխարհին հայտարարել է, թե ԽՍՀՄ-ը որեւէ տարածքային խնդիր չունի իր հարեւանների հետ: Դա վերջն էր: Սակայն դժվարին, բայց եւ հեռանկարային գործունեության վերջը:
Սակայն դա չէր, որ կրծում էր Մելքումովի հոգին: Փաստորեն նա, կամա թե ակամա, դարձել էր մեծ հայի, մեծ զորավարի ու մտավորականի ողբերգական վկան ու մասնակիցը:
-Գուցե, այնուամենայնիվ մնաք Հայաստանում,- կրկին փարձեց համոզել Մելքումովը:
-Հարկ չկա տանջվելու,- հայրաբար խոսեց սպարապետը,- հասկանում եմ, դուք եւս ծանր եք ապրում այս անհեթեթ վերջաբանը, բայց ես չեմ կարող ուրախացնել իմ թշնամիներին: Ես արդեն ծեր եմ, այո, ծեր եմ եւ երկար չեմ դիմանա բանտային պայմաններին, իսկ մեռնել Հայաստանի բանտում` նշանակում է ուրախացնել թուքերին: Ոչ, Նժդեհը Հայաստանի բանտում չի մեռնի: Խնդրանքս մեկն է` մի անգամ էլ պտտվեմ Երեւանի փողոցներում....
Պատմում է մի սլավոն բանտարկյալ: Դեպքը տեղի է ունեցել Նժդեհի՝ վերջին անգամ Երեւանից Վլադիմիրի բանտ տեղափոխելուց հետո:
«Ինձ հետ մի ծերունի կար բանտախցում, նա ամեն օր գրպանից մի թաշկինակի կապոց էր հանում, բացում կապոցը, համբուրում ու նորից դնում գրպանը, մի օր բանտապահները տեսան այն եւ խլեցին նրանից, նա ընկել էր գետնին եւ երեխայի պես լաց էր լինում, ես մոտեցա նրան եւ հարցրի, թէ ի՞նչ էր այդ կապոցի մէջ, որ այդպես փայփայանքով պահում էիր, նա պատասխանեց.
-Իմ հայրենիքից ինձ հասանելիք մի բուռ հողն էր:»
1983-ի օգոստոսին Գարեգին Նժդեհի աճյունը Վլադիմիրի կենտրոնական բանտի գերեզմանոցից գաղտնի տեղափոխվեց Հայաստան… Այդ կարեւոր ու այն ժամանակներում խիստ վտանգավոր գործը հանձն առավ ու իրականացրեց Նժդեհի թոռնուհու ամուսինը` բանասեր, թարգմանիչ, Գեւորգյան հոգեւոր ճեմարանի նախկին դասախոս ՊԱՎԵԼ ԱՆԱՆՅԱՆԸ:
1983-ի հոկտեմբերի 7-ին, ԽՍՀՄ Սահմանադրության օրը, Վարագ Առաքելյանն ու իր խմբի անդամները Նժդեհի աճյունը տեղափոխեցին Բաղաբուրդ գյուղ եւ պահեցին ծանոթներից մեկի նկուղում: Միայն մեկ ողը թաղեցին Խուստուփ լեռան լանջին գտնվող աղբյուրի մոտ, այնուհետեւ 1987-ի մայիսի 8-ին, Ռաֆայել Համբարձումյանի նախաձեռնությամբ, Նժդեհի աճյունը տեղափոխվեց ու թաղվեց Վերիշեն գյուղի մոտ գտնվող ս. Աստվածածին վանական համալիրի տարածքում, որը նաեւ կոչվում է Սպիտակավոր եկեղեցի:
1989-ի հունիսի 17-ին Պարույր Հայրիկյանի, Մովսես Գորգիսյանի եւ ուրիշների նախաձեռնությամբ տեղադրվեց գերեզմանաքար-խաչքար, եւ այդ օրը դարձավ նժդեհյան օր: Երբ Կապանում կառուցվեց Գարեգին Նժդեհի համալիրը, Սերժ Մկրտչյանի նախաձեռնությամբ, Սպիտակավորից վերցվեց Նժդեհի աջն ու թաղվեց Կապանի համալիրում: Այսպիսով, Նժդեհն ունեցավ մեկի փոխարեն երեք գերեզման` Սպիտակավոր, Խուստուփ, Կապան:
Լուսանկարում` Գարեգին Նժդեհի հուշարձանը, Գյումրիի Գարեգին Նժդեհի հրապարակում։
Լուսանկարը` Տիգրան Գասաբյանի։
Իմ տուռերին միանալու եւ հետաքրքիր պատմություններ լսելու համար, գրեք էջին կամ զանգահարեք, հեռ.`
094 30 11 95
095 30 11 95
096 30 11 95
