06/12/2020
Եղիշե առաքյալ կամ Ջրվշտիկ վանք
Ս.Եղիշե առաքյալ կամ Ջրվշտիկ վանքը գտնվում է ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի Մատաղիս գյուղից հյուսիս-սրևմուտք, Մռավի անտառածածկ լեռնաբազուկներից մեկի հարավային լանջին: Հիմնվել է ս. Եղիշե վկայի գերեզմանի վրա: Եղել է Հայոց Արևելից Կողմանց հնագույն սրբավայր: Նախապես հայտնի է եղել Ներսմիհրի ուխտ անունով: Քրիստոնեության ընդունումից հետո կոչվել է Ջրվշտիկ` վանքի մոտ գտնվող Ջրվշտիկ ջրվեժի անունով, ապա` Ս. Եղիշե առաքյալ վանք: Ըստ պատմիչ Մովսես Կաղանկատվացու, V դ. Արցախի Վաչագան Բարեպաշտ թագավորը ս. Եղիշեի նահատակության տեղում հուշասյուն է կանգնեցրել, գերեզմանի վրա մատուռ-դամբարան կառուցել և ինքն էլ վախճանվելուց հետո թաղվել դրա մոտ: Վաղ միջնադարում Ջրվշտիկ վանքը սերտորեն կապված է եղել կրոնական և քաղաքական կենտրոնների մոտակայքում գտնվող Գլխո վանքի, արքայանիստ Գյուտականի, Կաղանկատույքի, Բերդակուրի հետ` լինելով պատմական Արցախի նվիրական սրբավայր-ուխտատեղին:
1244թ.-ին Սերոբ սարկավագը հնագույն եկեղեցու հիմքերի վրա կառուցել է վանքի Ս. Եղիշե առաքյալ եկեղեցին: XII-XIII դդ. կառուցվել է Ջրվշտիկ վանքի գլխավոր միանավ թաղածածկ եկեղեցին, 1264թ.-ին` նրան արևմուտքից կից երկսյուն գավիթը, որի երկլանջ տանիքին 1323թ.-ին կանգնեցվել է քառասյուն զանգաշտարակը: 1286թ.-ին վանահայր Սիմեոնը Վաչագան Բարեպաշտ թագավորի գերեզմանի վրա եկեղեցի է կառուցել: Հյուսիսից հարավ շարքով կանգուն յոթ եկեղեցիներն ու մատուռները (XIII-XVII դդ.) թաղածածկ, երկթեք տանիքով շենքեր են, որոնք ունեն տարբեր եզրաձևով (կիսաշրջանաձև, ուղղանկյուն, զույգ կիսաշրջանաձև) և տարբեր քանակի խորաններ: Խորանների այսպիսի բազմազանությունը մեկ մենաստանում բացառիկ է հայկական վանքերում: Ջրվշտիկ վանական համալիրի հարավային կողմում են խցերն ու սեղանատունը, որոնց շարքում իր ճարտարապետությամբ առանձնանում է վանահոր երկհարկ շենքը (1552 թ.): XVI դ.-ում կառուցված վանքի պարիսպը նորոգվել և ամրացվել է 1716 թ.-ին, միաժամանակ կառուցվել և ամրացվել են երկու կամարակապ դարպասները:
Միջնադարում Ջրվշտիկ վանքում պահվել են աշխարհիկ ու կրոնական կարևոր վավերագրեր, ձեռագիր մատյաններ, եկեղեցական սպասք: Վանքը եղել է դպրության և գրչության կենտրոն, այստեղ ընդօրինակվել և նվիրատվությամբ ստացվել ենտարաբնույթ արժեքավոր ձեռագրեր: 1899 թ.-ին գտնվել են Ջրվշտիկ վանքի VII-VIII դդ. բրոնզե բուրվառները, որոնցից մեկը զարդարված է Տերունական սրբապատկերով: Գարեգին վարդապետ Հովսեփյանը բուրվառները նվիրել է Էջմիածնի Մայր տաճարի թանգարանին:
Ժողովրդական ավանդազրույցը Վաչագան Բարեպաշտ թագավորի և Անահիտ թագուհու անունների հետ է կապում Ջրվշտիկ վանքի արևմտյան կողմում գտնվող աղբյուրը, իսկ վանքի բակի խաչաքանդակ տապանաքարը համարում է Անահիտի գերեզմանը:
XVII դ.-ում Ջրվշտիկ վանքը եղել է հայ ազգային-ազատագրական պայքրի կենտրոններից: Այդ ժամանակաշրջանում մեծ հռչակ է ունեցել վանքի միաբան, քաջակորով Ավագ վարդապետը, իսկ մենաստանը վայելել է Արցախի մելիքների հոգածությունը, որոնցից գահերեցը` Ջրաբերդի նշանավոր մելիք Ադամը, թաղվել է Ջրվշտիկ վանքի բակում` Ս. Եղիշե առաքյալ եկեղեցու մոտ:
Նյութի աղբյուր` «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան:
