Mysterieus Mechelen

02/09/2026

‘Tooveresse’ valt dood neer op de Grote Markt van Mechelen.

​Bij het lezen van ‘Mechelse zeden en gewoonten’ uit 1911, geschreven door J.B. Coninckx (de toenmalige voorzitter van de Mechelse Archeologische Kring), viel mij de volgende passage op.

​J.B. Coninckx haalt in zijn hoofdstuk over ‘toverij en spotterij’ een lange tekst aan die hij overnam uit ‘Gootens geschreven Mechelse kronijk’ uit het jaar 1860.
​Gootens wijdde een heel hoofdstuk in zijn boek aan zogeheten ‘tooveressen’ en bijgeloof in het 17e-eeuwse Mechelen. Alles wat hij schreef, vond hij in de Mechelse archieven. En ook in de 19e eeuw waren de verhalen over heksen en bijgeloof trouwens nog erg levendig; ze werden van generatie op generatie door verteld.

​Ergens in het midden van zijn hoofdstuk verhaalt hij het volgende:
“In deze tijden is te Mechelen een vrouwpersoon als ‘tooveresse gecondemneert om op de merckt gebrandt te worden’.”
​Maar toen deze vrouw het stadhuis uitkwam om op de Grote Markt de vuurdood te ondergaan, viel ze dood neer na het zien van de brandstapel. Letterlijk schreef hij: “Maar soo haest sy van het stadshuys quam waar het gerecht (zetelde), bleef ze onderwegen staen, ende door vreese, schrick, ende benauwdigheid van den doodt, besweeck ze instantelyck en stierf.”

​De menigte geloofde dat de duivel zelf haar nek gebroken had om haar de brandstapel te besparen. Er ontstond tumult en er werd geroepen en getierd. In dat tumult viel de toenmalige schout van zijn paard en brak zijn been. Men geloofde dat hij betoverd was door de heks. Gootens pende het als volgt neer: “Hier over syde men oock alsdan dat dit vrouwpersoon haer subietelyck sterven en den val van den burgemeester ten vooren voorseyt hadde.”
​Het stadhuis van toen, waar de vierschaar zetelde, is het huidige postgebouw in Mechelen. De 'tooveresse' moet dus van daaruit richting de Grote Markt gebracht zijn.

​Wat ik mij nu afvraag: wie was deze vermeende heks? Noch Gootens, noch Coninckx lieten ons een naam na, en ook een exacte datum vermelden zij niet. Gootens haalde wel aan dat: “Cort hier naer is te Mechelen een vrouwpersoon als tooversse gecondemneert synde op den rommekensberg ofte galgenberg verbrandt.”
​Er zijn in Mechelen vier vermeende heksen op de brandstapel gezet: een eerste in 1601 en drie in 1642. Gebeurde het bovenstaande dan kort voordat Maria Everaerts in 1601 tot de brandstapel werd veroordeeld? Werd Maria Everaerts dan op de Galgenberg verbrand en niet op de Grote Markt, zoals bijvoorbeeld Katelijne Janssens? Het is voorlopig een zoveelste mysterieus verhaal uit Mechelen. En de zoeken verder.

​Erwin Horckmans
Mysterieus Mechelen 2025

30/08/2026

Het doodsvoorspellende paard van de Plankstraat.

Een Mechelse legende (ca. 1900).

Onze voorouders zagen in het gedrag van dieren vaak een oord van voorspellingen. Was een kat niet weg te slaan bij de wa**e stoof? Dan stond er een strenge winter voor de deur. Huilden honden meelijwekkend in het duister? Dan was onheil nabij. En de zwarte raaf gold steevast als de brenger van de dood.
Ook paarden droegen van oudsher een mystieke kracht met zich mee. Dit geloof wortelt diep in onze geschiedenis. Bij de oude Germanen golden paarden als vertrouwelingen van de goden, terwijl de mens slechts hun dienaar was. In heilige wouden hielden priesters edele, witte paarden nauwlettend in de gaten. Uit hun gesnuif en gehinnik werd de wil van de goden en de toekomst gelezen.

Rond 1900 leefde dit oude bijgeloof weer op in het hart van Mechelen. In een stal van een hoeve aan de Plankstraat stond een paard dat de toekomst kon zien, al waren zijn visioenen duister. Wanneer het spookuur aanbrak en de klok middernacht sloeg, stampte het dier soms krachtig met zijn achterpoot op de houten stalvloer. De omwonenden wisten dan hoe laat het was want elke doffe slag betekende dat er binnenkort iemand in de buurt zou sterven.

Kort voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog raakte het dier ’s nachts plotseling wild op hol. Het bleef maar stampen op de grond, slagen achter elkaar. De buurtbewoners reageerden aanvankelijk met ongeloof en deinsden terug voor het onheilspellende lawaai. Tot in 1914 de keizerlijke legers binnenvielen en de Grote Oorlog een bloedig spoor achterliet…

De oude hoeve en de stal zijn inmiddels opgeslokt door de tijd, maar wie vandaag door de Plankstraat wandelt, voelt wellicht nog de echo van die duistere hoefslagen.
Bron: VVB en eigen onderzoek naar sagen en legenden door Erwin Horckmans – Mysterieus Mechelen.

17/08/2026

We hebben het hier nu wel regelmatig over de waterspuwers en dergelijke op de Sint Romboutskathedraal, maar hadden nog niet over de koolsoorten op de kathedraal. Dat wordt dan een volgende post. 😁

14/08/2026

Dit is één van de vele waterspuwers die de Sint Rombouts kathedraal sieren. Het lijkt wel een 'alien'. Maar vermoedelijk stelt hij wat anders voor: Een zogeheten Zeebisschop.

De Zeebisschop is een beroemd fabeldier uit 16e-eeuwse bestiaria (beschreven door o.a. Conrad Gessner en Guillaume Rondelet). Volgens de legende zou dit zeewezen geschubde vinnen hebben en een hoofd en schouders die lijken op de mijter en het gewaad (de kap) van een bisschop.

De kenmerken aan deze waterspuwer: De 'kap' / 'mijter': De steenhouwer heeft het wezen voorzien van een kapje of capuchon over de kop en nekkraag, wat sterk doet denken aan een geestelijke (zoals een bisschop of monnik).

Het monsterlijke gezicht: Het wezen heeft een snavel- of snuitachtige kop met geschubde/rimpelige huid, typerend voor middeleeuwse en renaissance-voorstellingen van zeemonsters.

Deze Zeebisschop past dan in het rijtje van de andere mythische zeewezens zoals Zeemeerminnen, Zeeridders enz...

Afbeelding 1: Foto Erwin H.
Afbeelding 2: Een 'Zeebisschop' door Zacharias Heyns anno 1601.

14/08/2026

Een monsterachtige kat te Mechelen.

​Zwarte katten brachten ongeluk, zo geloofde men oudtijds. Zeker wanneer je er een tegenkwam in het holst van de nacht.

​Dit overkwam heel lang geleden een man uit Mechelen. Dit heerschap was nog een biertje gaan drinken in de stad en stapte rond middernacht onbevreesd naar huis. Plots versperde een zwarte kat hem de weg. Ze was bijna niet te zien in het duister: een zwarte schaduw in de nacht. Enkel haar gele, blinkende oogjes vlamden op en keken de nachtelijke wandelaar strak aan. Hij wist echter dat je niet te lang in die ogen mocht kijken, want dan raakte je betoverd. Die zwarte katten waren immers heksen die zich in katten veranderden om mensen te plagen en te betoveren.

Hij gaf de kat een harde schop en het dier vluchtte weg.
​Tevreden zette de man zijn weg voort naar huis. Hij liep het centrum van Mechelen uit, richting zijn hoeve ergens buiten de stad. Halfweg zag hij de kat spiedend op een boomstronk zitten. Ze achtervolgde hem klaarblijkelijk. Het maakte weinig indruk op de man. Eenmaal bij zijn hoeve aangekomen, verscheen de kat opnieuw. Ze sprong op het hek rond de hoeve, ging er op één achterpoot op staan en stak haar twee voorpootjes in de lucht. Wie er wat van kent, weet dat dit een magische houding is. De kat groeide en groeide, tot ze een groot, monsterachtig zwart beest werd. Nu sloeg de man pas echt in paniek! Het zwarte beest gromde, klauwde en liep dreigend op hem af. De man sloeg op de vlucht en probeerde zijn voordeur te bereiken. Maar nog voor hij deze met zijn sleutel kon openen, maakte het zwarte beest een toverteken en het slot sprong kapot! De monsterachtige kat naderde de man nu langzaam en dreigend. Haar gele, lichtgevende ogen keken hem kwaad en strak aan. In uiterste paniek rande de man als een waanzinnige terug richting Mechelen.

​Daar bleef hij geschrokken de ganse nacht. Hij waagde het pas naar huis terug te keren toen het weer dag werd.

​Hij zou evenwel nooit meer naar een kat stampen.

​Copyright Erwin Horckmans – Mysterieus Mechelen 13/8/2021
Naar een oude Mechelse legende over een monsterachtige zwarte kat.

​Meer info: Hou deze pagina in het oog.

https://www.facebook.com/mysterieusmechelen.eu/

Unieke rondleidingen te Mechelen.
De Mechelse gruwelverhalen wandelingen - Sagen & legenden - Spookverhalen - Symboliek op de begraafplaats.
Door onafhankelijke Gids Erwin Horckmans
Ontdek Mysterieus Mechelen. Volg de pagina.

10/08/2026

Iemand aan de kaak stellen.

De schandpaal te Mechelen.

Gezien het succes van mijn vorige artikeltje over de ‘schupstoel’ te Mechelen en de bijhorende uitdrukking ‘op een schupstoel zitten’, brei ik er graag een vervolg aan met: ‘Iemand aan de kaak stellen’.
Vandaag betekent dat ‘iemand openlijk beschuldigen’ of ‘ten schande zetten’, maar de oorsprong is heel letterlijk: iemand aan de schandpaal nagelen of vastketenen. ‘Kaak’ is namelijk een oud woord voor schandpaal.

Te Mechelen stond die kaak eeuwenlang vlak voor de Lakenhal op de Grote Mark, het gebouw dat in die tijd ook als gevangenis diende en waar nu het huidige stadhuis in gevestigd is. De Mechelse schandpaal stond daar aantoonbaar al in de 14e eeuw en bleef in gebruik tot aan het einde van de 18e eeuw. Uniek is dat Mechelen nog steeds in het bezit is van de originele houten schandpaal! Helaas staat hij momenteel niet tentoongesteld voor het grote publiek, maar ligt hij opgeborgen in het stadsdepot.
In specifieke gevallen werd de schandpaal ook wel eens verplaatst. Zo werd hij af en toe opgebouwd op de Hoogbrug over de Dijle. Op die locatie diende de kaak voornamelijk om overtreders van de 'goede zeden' te kijk te zetten.

Wie kwam er zoal aan de kaak te staan? In de 14e eeuw waren dat opvallend vaak belastingontduikers: mensen die weigerden hun stedelijke cijnsen te betalen. Later werd het een bont scala aan wetsovertreders, van kleinschalige dieven en bedriegers tot zelfs ter dood veroordeelden, die vóór hun executie eerst nog een paar uur openlijk te schande werden gemaakt.

Bijzonder opmerkelijk was de manier waarop men zogeheten bigamisten aanpakte. Mannen die aan ‘veelwijverij’ deden en er stiekem meerdere echtgenotes op na hielden, werden aan de kaak vastgeketend met een bord om hun nek waarop te lezen stond: ‘Ooverspelige’. Bovendien moesten ze in elke hand een spinrok vasthouden.

Wat was een spinrok? Een spinrok (of spinrokken) was een houten stok of staak waarop de nog ongesponnen wol of het vlas werd gewikkeld bij het handmatig spinnen. Omdat handwerken en spinnen in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd uitsluitend een vrouwentaak was, gold de spinrok in de volkscultuur als het ultieme symbool voor de vrouw en de vrouwelijke identiteit. Door een mannelijke bigamist aan de schandpaal te dwingen met in élke hand een spinrok, maakte men hem voor heel de stad dubbel belachelijk: hij hield er niet alleen twee vrouwen op na, maar werd door het dragen van de twee 'vrouwenattributen' ook nog eens publiekelijk ontmand en voor spotvogel gezet.

Vrouwen die zich schuldig maakten aan 'veelmannerij' kregen op hun beurt letterlijk van hetzelfde laken een een broek. Zij werden eveneens aan de kaak geboeid, maar moesten in iedere hand een mannenbroek vasthouden als teken dat ze met twee mannen tegelijk van doen hadden. Zoals het oude spreekwoord zegt: "Wie thuis de broek draagt..." In dit geval droeg de dame in kwestie er alvast twee!

Zo nu weten we ook alweer waar de uitdrukking 'iemand aan de kaak stellen ' vandaan komt.

Volgende week: Het Mechelse Schandpaard.
Tijdens de historische gruwelverhalenwandeling van Mysterieus Mechelen bezoeken we samen de plekken waar de schandpaal en andere strafwerktuigen ooit stonden (zie evenementen Mysterieus Mechelen).
© Erwin Horckmans – Mysterieus Mechelen
Bronnen:
• Mechelse Kronieken – F.A. Berlemont
• Gruwelgids voor Oud Mechelen – Marcel Kocken
• Foto van de schandpaal uit bovenstaande boek.

30/07/2026

De schupstoel van Mechelen.


Wie kent het oude gezegde “op een schupstoel zitten” nog?

We gebruiken het als iemand in een onzekere positie zit, op hete kolen zit of vreest zijn plek te verliezen. Maar de oorsprong van deze uitdrukking is heel wat minder onschuldig dan ze klinkt.
De uitdrukking verwijst rechtstreeks naar de 'schupstoel' of 'schopstoel' een middeleeuws straftuig. Het was gebouwd als een grote wip. Aan de ene kant hing een vlechtwerken korf of rieten stoel, aan de andere kant een stevig touw. Een veroordeelde werd in de stoel vastgebonden, waarna een beul aan het touw trok om de zondaar metershoog de lucht in te katapulteren en weer te laten neer komen.

Ook op de Grote Markt in Mechelen stond eeuwenlang zo’n schupstoel. Al in de 13e eeuw maakte het tuig er zijn opwachting, en het bleef er zeker tot in de 17e eeuw staan. Uit oude stadsarchieven blijkt dat het toestel opgesteld stond ter hoogte van de Korte Bruul.
De schupstoel was een middel tot openbare vernedering. Uit de Mechelse Kronieken weten we dat het publiek er vooral rabauwen, dronkaards, leeggangers, bedriegers en kwade boeven zag verschijnen. Ook wie zich schuldig maakte aan zedenmisdrijven, zoals 'veelwijverij' of 'veelmannerij', ontkwam niet aan de dans.

Hoe zo’n afstraffing verliep? De veroordeelde werd vastgesnoerd in de korf, waarna het wi**en en 'schuppen' begon, onder luid gejouw en vermaak van het omstaand publiek. Dit kon uren doorgaan. Het absolute hoogtepunt kwam aan het einde: de beul keilde de stoel nog één laatste keer extreem hoog de lucht in, waarna de veroordeelde meedogenloos in een speciaal aangelegde hoop modder en vuilnis stortte. Geradbraakt en besmeurd droop het slachtoffer af, vaak om meteen daarna uit de stad te worden verbannen.

Als je vandaag op de Grote Markt geniet van een terrasje, bedenkt dan dat op vrijwel diezelfde plek eeuwen geleden de Mechelse zondaars door de lucht gevlogen kwamen.
© Copyright Erwin Horckmans – Mysterieus Mechelen

Bronnen:
De Mechelse Kronieken
Eigen onderzoek

25/07/2026

Lag er een schat te Rijmenam?


De verzonken schat van Rijmenam.

Vandaag duiken we in het immaterieel erfgoed van Rijmenam, een schilderachtig dorp vlak bij Mechelen dat rijk is aan oude volksverhalen, sagen en legenden.

Dit specifieke verhaal werd destijds opgetekend uit de mond van een oude zandleurster uit het dorp. Vroeger trokken zandleursters uit de bosrijke grensstreek van Rijmenam en Keerbergen met hun karren naar Mechelen om fijn witzand te verkopen. Dit kwartszand werd in de Mechelse huiskamers gebruikt om de roodgeboende vloeren te bestrooien en om sierlijke zandtekeningen of 'zandkrullen' te leggen aan de haard en de voordeur — een oud gebruik om de woning te versieren én om het kwaad buiten te houden.

De zandleurster vertelde dat er diep in 'De Zeept', een ruig, laaggelegen en moerassig natuurgebied in Rijmenam waar het water van nature uit de grond sijpelt, ooit een raadselachtige zuil van blauwe hardsteen stond. Op deze steen stonden geheimzinnige tekens gehouwen die niemand kon ontcijferen. In de volksmond fluisterde men dat er onder de zuil een onmetelijke schat begraven lag, achtergelaten door heidense Romeinen of door de mysterieuze Tempeliers.

Twee a**e broers uit het dorp besloten hun kans te wagen en de schat op te graven. De legende waarschuwde echter: wie deze betoverde schat wil opgraven, moet de hele tijd zwijgen. Eén enkel woord zou de betovering verbreken.
Met spaden en lantaarns trokken de broers 's nachts de kille Zeept in. Meter na meter groeven ze in de zompige aarde. Op zo'n twee meter diepte, vlak naast de blauwe steen, stootte de spade met een harde klik op een zware, ijzeren kist. Vol enthousiasme vergat een van de broers de gouden regel. Hij juichte en riep luidkeels: "Gevonden, we zijn rijk!"

Op dat exacte moment begon de grond te beven. De zware schatkist zakte met een dof gedommel steeds dieper de peilloze diepte van het moeras in, tot hij spoorloos in de aarde verdween. Midden in de drassige Zeept konden de broers niet dieper graven. Teleurgesteld en met lege handen keerden ze terug naar huis.
Het volksverhaal vertelt dat de vloek van het verbroken zwijgen hen voor altijd bleef vervolgen: de rest van hun leven zouden de twee broers amper nog een woord met elkaar of met anderen spreken.

© Erwin Horckmans
Mysterieus Mechelen

Bron: VVB & eigen onderzoek.

23/07/2026

Heksen, gedaanteverwisseling en de 11 mummies van De Predikheren.

Ik vertel het verhaal wel eens tijdens de Mechelse Gruwelverhalenwandeling.
Tijdens de restauratie van het voormalige Predikherenklooster (nu de Mechelse stadsbibliotheek) werden in de muren en onder de kapconstructie maar liefst 11 gemummificeerde katten gevonden (zie foto).

Het waren geen toevallige passanten, maar een bijzonder voorbeeld van apotropatische magie (afweermagie).

Waarom juist katten?
In het bijgeloof stond de kat, vooral zwarte, midden in de waanzin van de heksenvervolgingen uit de 16e en 17e eeuw. Men geloofde vast dat heksen de gedaante van een kat konden aannemen om ongemerkt door schouwen, kieren en dakgaten binnen te sluipen.

Het gelijke bestrijdt het gelijke
Om te voorkomen dat een 'heks-in-kattenformaat' het klooster binnendrong, bracht men dode katten aan op strategische punten in de dak- en muurstructuur. Het idee? Sympathische magie: het fysieke karkas van een kat fungeerde als een spiritueel schild én een valstrik voor kwaadaardige entiteiten en gedaanteverwisselaars zoals heksen. En de Predikheren waren de Dominicanen, de heren van de inquisitie. Zij waren extra op hun hoede natuurlijk.

Een duister en intrigerend relict uit een tijd waarin de angst voor het onzichtbare kwaad heel tastbaar aanwezig was in het Mechelse straatbeeld!

Erwin Horckmans

Foto: Erwin Horckmans.

PS de kattenmummies bevinden zich nu in het depot rato.