02/03/2026
TRAMEZZINO DI TORINO 100 JAAR OUD
Als je in Piemonte reist, hoort het er ook bij wat geschiedenis op te snuiven.
Hierbij zetten we de Tramezzino in de kijker en ook het historisch café Mulessano waar alles begonnen is.
Een toast die niet werkte, een vrouw die terugkwam uit Amerika en een geniale dichter op doorreis. Zo werd bij Mulassano op het Piazza Castello de beroemde snack uitgevonden, die pas later in Venetië arriveerde als “el tramesin”
Caffè Mulassano, Piazza Castello, 31 vierkante meter boiserie, spiegels en marmer (alles demonteerbaar, een curiositeit) en een vitrinekastje met een kleine, discrete koperen plaquette in perfecte Turijnse understatement, waarop staat: ‘In dit café vond mevrouw Angela Demichelis Nebiolo in 1926 de tramezzino uit’.
Het jubileum
2026 begint met een echt iconisch jubileum: 100 jaar sinds de uitvinding van de tramezzino. Een verhaal dat helemaal van Piemonte is en met een literaire bijzaak die de bekendheid ervan heeft bezegeld.
Angela Demichelis, afkomstig uit Turijn, vertrekt, zoals zoveel Piemontesen aan het begin van de 20e eeuw, naar Amerika op zoek naar fortuin. Ze is pas 15 jaar oud en belandt in Detroit, de Amerikaanse droom: auto's (ze haalt meteen haar rijbewijs), een vaste baan. Hier ontmoet ze een andere Piëmontees, Onorino Nebiolo, die twee keer zo oud is als zij en samen met zijn broers restaurants en cafés in de stad runt, en ze trouwen.
Mulassano
In 1925 besluiten de Nebiolo's, met twee in de Verenigde Staten geboren kinderen, terug te keren naar Turijn: ze hebben een aardig bedrag aan dollars gespaard en hebben vernomen dat Amilcare Mulassano, eigenaar van de Distilleria Sacco, beroemd om zijn muntsiroop, zijn café in het centrum te koop heeft aangeboden.
Voor 300.000 lire alleen al voor de vergunning wordt Mulassano hun café. Uit de VS brengen ze een grote nieuwigheid mee: de machine om toast te maken, en zij zijn de eersten die dit in Turijn aanbieden. Het lijkt niet zo goed te werken, het duurt te lang om het brood te roosteren. Dus komt mevrouw Angela met een geniaal idee: gebruik hetzelfde zachte brood, verwijder de korst en in plaats van het te roosteren, beleg het met lekkere dingen. Er wordt verteld dat de eerste broodjes (in de jaren van het fascisme was het woord sandwich verboden) uit 1926 met boter en ansjovis waren, een klassieke Piemontese combinatie, en geserveerd werden met een aperitief, uiteraard de vermout van Mulassano.
De rol van Gabriele D'Annunzio
Enkele jaren later, op doorreis in Turijn – waar hij sinds de tijd van Cabiria vaak kwam –komt D'Annunzio aan, stopt voor een aperitief bij Mulassano en vraagt de serveerster opnieuw om “een van die heerlijke tramezzini” . Er wordt gezegd dat de naam bij hem opkwam toen hij dacht aan de tramezze in zijn landhuis, of gewoon omdat het ideaal was om ‘tussen’ de maaltijden door te eten, of omdat ze een heerlijke vulling hadden: hoe dan ook, vanaf dat moment waren het tramezzini voor iedereen.
De neologismen van D'Annunzio
Aan de andere kant had D'Annunzio veel succes met zijn neologismen (en verdiende hij er goed aan, ook al lijkt het erop dat hij niet betaald is voor de tramezzini uit Turijn): hij gaf zijn naam aan de likeur Aurum, aan de Amaretto di Saronno, aan de Amaro Montenegro en aan de Rinascente.
Pas later kwam dat ‘broodje’ als el tramesin naar Venetië en Veneto, dat de eerste plaats probeert op te eisen (maar het is een grotere, onorthodoxe variant). In juli 1936, 90 jaar geleden, publiceerde La Cucina Italiana het eerste recept voor de tramezzino, waarmee het officieel en nationaal werd bekroond.
Wat heeft de laatste beul hiermee te maken?
Een dubbele uitvinding uit Turijn, want ook het gesneden brood is hier ontstaan, een verhaal dat verband houdt met de laatste beul van de 19e eeuw, Piero Pantoni. Aan wie de bakkers uit minachting het brood ondersteboven serveerden. De koning vaardigt een verordening uit tegen die discriminerende daad en de bakkers vinden een vierkant brood uit, dat aan de boven- en onderkant hetzelfde is, zodat ze het ondersteboven kunnen blijven serveren zonder sancties te riskeren.
De tramezzino als symbool
In 1938 verkochten de echtgenoten Nebiolo het café om enkele bioscopen in de buitenwijken te gaan beheren, maar de tramezzino van Angela Demichelis Nebiolo (die overigens in 2003 op 99-jarige leeftijd in Turijn overleed) was inmiddels een Turijnse mythe geworden.
Patrizio Abrate, eigenaar van Mulassano, heeft al een aantal officiële vieringen in gedachten voor het 100-jarig bestaan van de tramezzino: "We willen ook de gemeente en de regio erbij betrekken, de tramezzino is ons symbool, en misschien ook enkele hotelscholen. Het zou interessant zijn om een eigentijdse vulling te laten bedenken door de studenten, misschien een herinterpretatie van de originele vulling met boter en ansjovis. En het opnieuw aanbieden bij het aperitief, uiteraard met onze Mulassano-vermouth". Overigens viert ook de vermouth een verjaardag: Carpano creëerde hem in 1786, 240 jaar geleden.
Twintig varianten
Elke dag worden bij Mulassano gemiddeld 200/250 tramezzini verkocht, in een twintigtal verschillende varianten. En vrijwel alle historische (en niet alleen historische) cafés – van Zucca tot Platti, San Carlo en Pepino – hebben hun eigen recepten. Wat de vorm betreft, zijn de superklassiekers kleine rechthoeken, soms driehoeken, en er zijn ook hele kleine en ronde.
Wist je dat een tour langsheen de historische cafés één van de meest verrijkende ervaringen is?
Vul het antwoordformulier in op de website www.piemontetravel.eu en vraag een vrijblijvende offerte voor een weekend/mid week in Turijn!
