08/05/2026
რა უნდა ხაშურში ტურისტს---?!
აჩვენეთ და მოუყევით მას წრომის ტაძარზე....
ხაშურიდან სულ რაღაც 5 კილომეტრში დგას ტაძარი, რომელიც თავისი მნიშვნელობით მცხეთის ჯვრის გვერდით დგას!
1400 წლის წინ, აქ, უცნობმა ქართველმა გენიოსმა მოახდინა ისეთივე გარღვევა, როგორიც თანამედროვეობაში პირველი ცათამბჯენის აგება ან ინტერნეტის გამოგონება იყო.
რით არის წრომი უნიკალური?
წრომის ტაძრის მნიშვნელობა იმაზე დიდია, ვიდრე ეს ერთი შეხედვით ჩანს.
აკადემიურ წრეებში წრომს მოიხსენიებენ, როგორც „არქიტექტურულ მანიფესტს“.
ამ ტაძარმა VII საუკუნის (626-635 წწ.) საქართველოში მოახდინა რევოლუცია სამი ძირითადი მიზეზით:
1.კონსტრუქციული გარღვევა: მანამდე გუმბათი კედლებს ეყრდნობოდა. წრომში კი პირველად (საქართველოს მასშტაბით) გუმბათი დაეყრდნო ოთხ თავისუფლად მდგარ ბოძს. ამან შიდა სივრცე გაათავისუფლა, გახადა უფრო ჰაეროვანი და მონუმენტური. ეს იყო იმ დროისათვის უმაღლესი საინჟინრო მიღწევა.
2.ფორმის ევოლუცია: წრომი არის „ჩახაზული ჯვრის“ ტიპის ტაძრის პირველი სრულყოფილი ნიმუში. მან საფუძველი ჩაუყარა ქართული ხუროთმოძღვრების განვითარების მთელ ეპოქას.
3.ფასადის დეკორი: აქ პირველად ჩნდება ფასადზე დეკორატიული თაღედები და ნიშები, რაც მოგვიანებით ქართული არქიტექტურის სავიზიტო ბარათი გახდა.
წრომის მოზაიკა, რომელიც საკურთხევლის კონქში (თაღში) იყო მოთავსებული, VII საუკუნის ქართული ხელოვნების უნიკალური ნიმუშია.
დღეს მისი ფრაგმენტები დაცულია შალვა ამირანაშვილის სახელობის საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში (თბილისი, გუდიაშვილის ქუჩა).
მოზაიკაზე გამოსახული იყო ქრისტე, რომელსაც ხელში გაშლილი გრაგნილი ეჭირა. იგი შესრულებულია ოქროსფერი, ლურჯი და მწვანე კენჭებით (სმალტა).
ტაძრის მძიმე დაზიანების (მიწისძვრები, დრო) გამო, მეცნიერებმა (აკადემიკოს შალვა ამირანაშვილის ხელმძღვანელობით) მიიღეს გადაწყვეტილება მოზაიკის მოხსნისა და კონსერვაციის შესახებ, რათა ის საბოლოოდ არ განადგურებულიყო.
წარმოიდგინეთ VII საუკუნე. ეპოქა, როდესაც ტაძრები სიმძიმითა და მასიური კედლებით შენდებოდა. სწორედ აქ, ხაშურის ველზე, ქართველმა ხუროთმოძღვარმა გაბედა და შეუძლებელი შეძლო: მან მძიმე გუმბათი ჰაერში აიტანა და ოთხ სვეტს დააყრდნო და ამით
საფუძველი ჩაუყარა მთელ მომავალ ქრისტიანულ ხუროთმოძღვრებას.
(წყაროები)
გიორგი ჩუბინაშვილი – "წრომი"ეს არის ყველაზე ავტორიტეტული ნაშრომი (გამოცემული 1969 წელს მოსკოვსა და გერმანიაში). ჩუბინაშვილი მეცნიერულად ასაბუთებს, რომ წრომი არის „გარდამტეხი პუნქტი“ მთელი ქრისტიანული არქიტექტურის განვითარებაში.
სამშენებლო წარწერა: ტაძრის სამხრეთ ფასადზე არსებული ასომთავრული წარწერა — „წმიდაო ეკლესიაო, სტეფანოზ უბატოსი“. სტეფანოზ II (ქართლის ერისმთავარი) იყო დამკვეთი, რაც 624-634 წლებით ათარიღებს მშენებლობას.
პარმენ ზაქარაია – "ქართული ხუროთმოძღვრება": აქ დეტალურადაა აღწერილი წრომის კონსტრუქციული უპირატესობა მცხეთის ჯვართან შედარებით.
შალვა ამირანაშვილი: მისი კვლევები წრომის მოზაიკის შესახებ, რომელიც ადასტურებს ტაძრის კავშირს ადრექრისტიანულ (V-VI სს.) ხელოვნებასთან.
როგორც დასაწყისში აღვნიშნეთ,თუ წრომის ტაძრის არქიტექტურულ გარღვევას თანამედროვე ენაზე გადმოვიტანთ, ყველაზე ზუსტი იქნება მისი შედარება პირველ ცათამბჯენებთან ან აიფონის გამოჩენასთან.
ეს შეიძლება გადაჭარბებულად მოგეჩვენოთ, მაგრამ აკადემიური ლოგიკით აი, რატომ:
XIX საუკუნის ბოლომდე შენობები „მზიდი კედლებით“ შენდებოდა — რაც უფრო მაღალი იყო სახლი, მით უფრო სქელი კედელი სჭირდებოდა. შემდეგ მოვიდა ფოლადის კარკასის იდეა: კედელმა დაკარგა მზიდი ფუნქცია და მთელი დატვირთვა ჩონჩხზე (კარკასზე) გადავიდა.
წრომი სწორედ ეს არის: მანამდე გუმბათი კედლებზე „იდო“. წრომის ხუროთმოძღვარმა კი შექმნა „არქიტექტურული ჩონჩხი“ (ოთხი სვეტი), რომელმაც კედლები გაათავისუფლა. ეს იგივეა, რაც აგურის სახლიდან ცათამბჯენის კონსტრუქციაზე გადასვლა.
სანამ სტივ ჯობსი აიფონს წარადგენდა, ტელეფონები სხვადასხვანაირი იყო, მაგრამ აიფონმა დააწესა ერთი კონკრეტული სტანდარტი, რომელსაც მერე ყველა მიჰყვა.
VII საუკუნეში წრომმა შექმნა ე.წ. „ჩახაზული ჯვრის“ ოქროს სტანდარტი. ამის შემდეგ, მთელი 1000 წლის განმავლობაში, საქართველოშიც და ბევრგან მართლმადიდებლურ სამყაროშიც, ტაძრებს სწორედ წრომის „ინჟინერული რეცეპტით“ აგებდნენ. მან შექმნა ეპოქალური ფორმატი. სამწუხაროდ,არქიტექტორზე ცნობები არ მოგვეპოვება,მაგარამ 1400 წელია მისი გენიალური ქმნილება რჩება გადამწყვეტ ორიენტირად მსოფლიო ქრისტიანული არქიტექტურის ისტორიაში.
#ხაშური #წრომი #რაუნდახაშურშიტურისტსა
What does a tourist need in Khashuri?
Just 5 kilometers from the center of Khashuri stands a temple that, in its historical and architectural significance, ranks alongside the Jvari Monastery in Mtskheta. 1,400 years ago, right here, an anonymous Georgian genius achieved a breakthrough comparable to the construction of the first skyscraper or the invention of the internet in modern times.
What makes Tsromi unique?
The significance of the Tsromi Church is far greater than it appears at first glance. In academic circles, Tsromi is referred to as an "Architectural Manifesto."
This temple sparked a revolution in 7th-century Georgia (626-635 AD) for three primary reasons:
Structural Breakthrough: Previously, domes rested directly on the walls. In Tsromi, for the first time in Georgia, the dome was supported by four free-standing pillars. This liberated the interior space, making it airy and monumental. At the time, this was the pinnacle of engineering.
Evolution of Form: Tsromi is the first perfect example of the "cross-in-square" temple type. It laid the foundation for an entire era of Georgian church architecture.
Facade Decor: This is where decorative blind arches and niches first appeared on a facade—elements that later became the "calling card" of Georgian architecture worldwide.
The Tsromi Mosaic, which once adorned the altar conch (arch), is a unique masterpiece of 7th-century Georgian art. Today, its fragments are preserved at the Shalva Amiranashvili Museum of Fine Arts in Tbilisi (Gudiashvili St.). The mosaic depicted Christ holding an open scroll, crafted using gold, blue, and green tesserae (smalta). Due to severe damage over time (earthquakes and age), scholars led by Academician Shalva Amiranashvili decided to relocate and conserve the mosaic to prevent its total loss.
Imagine the 7th century—an era when temples were defined by their massive, heavy walls. Right here, in the Khashuri valley, a Georgian architect dared to achieve the impossible: he lifted a heavy dome into the air, rested it upon four pillars, and in doing so, laid the foundation for the future of Christian architecture.
Academic Sources:
Giorgi Chubinashvili – "Tsromi": The most authoritative work (published in 1969 in Moscow and Germany). Chubinashvili scientifically proves that Tsromi is the "turning point" in the development of Christian architecture.
The Construction Inscription: An Asomtavruli inscription on the southern facade: "Holy Church of Stepanoz Ubatosi." Stepanoz II (Prince of Kartli) was the patron, dating the construction to 624-634 AD.
Parmen Zakaraia – "Georgian Architecture": Provides a detailed description of Tsromi’s structural advantages compared to the Jvari of Mtskheta.
Shalva Amiranashvili: His research on the Tsromi mosaic confirms its links to Early Christian (5th-6th century) art.
A Modern Perspective:
If we translate Tsromi’s architectural breakthrough into today’s language, it is most accurately compared to the birth of the first skyscrapers or the debut of the iPhone.
Before the late 19th century, buildings relied on "load-bearing walls"—the taller the house, the thicker the walls had to be. Then came the steel frame, where the walls lost their load-bearing function. Tsromi is exactly that: Before it, domes "sat" on walls. The Tsromi architect created an "architectural skeleton" (the four pillars), liberating the walls. It’s like moving from a brick house to a modern skyscraper.
Just as the iPhone set a specific standard that everyone followed, Tsromi created the "Golden Standard" of the cross-in-square plan. For the next 1,000 years, churches across Georgia and much of the Orthodox world were built using Tsromi’s "engineering recipe." It created an epochal format.
