20/03/2019
პანკისის განძის ანდრეზი
პანკისელთა ზეპირსიტყვიერებაში მეტად პოპულარულია ანდრეზი თორღვას ციხის განძისა და მისი მცველი დემონის შესახებ. თორღვას ციხის თქმულება მსოფლიო ეპოსოსათვის კარგად ცნობილ განძისა და მისი მცველი დემონის საინტერესო სიუჟეტს იმეორებს. გარდა ამისა , მას საგულისხმო ანალოგიები მოეძებნება ქართველთა პირველი მეფის--ფარნავაზის მითოსურ თავგადასავალთან . ~
თორღვას ციხე , მეცნიერებაში საყოველთაოდ გაზიარებული აზრის თანახმად ,შუა საუკუნეებში პანკისის ერისთავთა რეზიდენციას წარმოადგენდა .იგი პანკისის ხეობის აღმოსავლეთით , სოფელ ხალაწნის თავზე ,სტრატეგიული მნიშვნელობის მქონე ადგილზე აუგიათ . ამ ციხეს ენიჭებოდა ალაზნის ხეობიდან ჩრდილოეთ კავკასიაში გადასასვლელი გზებისა და მისი თავდაცვისუნარიანობის განმტკიცების ფუნქცია.
ციხე-სიმაგრეს სახელწოდება მე-13 საუკუნის პანკისის ცნობილ ერისთავს , საქართველოში მონღოლთა ბატონობის პერიოდის მოღვაწეს --თორღვას უკავშირდება . ქართულ ზეპირსიტყვიერებაში მას საგმირო ლექსების მთელი ციკლი ეძღვნება .
ზოგიერთი მკვლევარი პანკისის ერისთავ თორღვასა და ხალხური ლექსების გმირ თორღვას შორის საგულისხმო კავშირს ხედავს . თორღვა პანკელი თავისი ბობოქარი ,მაგრამ იდუმალებით მოცული თავგადასავლით იქცევს ჩვენს ყურადღებას .ჯერ იყო და მონღოლთა წინააღმდეგ კოხტაგორის შეთქმულებაში მიიღო მონაწილეობა. , მერე ხელისუფლებას განუდგა და პანკისის საერისთავოს დაუმორჩილებლობა გამოაცხადა. ზოგიერთი ცნობით ,მონღოლი დედოფლის , ჯიქთა ხათუნისა და მესტუმრე ჯიქურის ბრძანებით კლდიდან ისროლეს დ მოკლეს.
პანკისის ერისთავის ცხოვრების მიმართ საიდუმლოებივ დამოკიდებულებას ისიც აძლიერებს , რომ თორღვა პანკელის მკვლელობის ყველა მონაწილესა თუ ორგანიზატორს ღვთის საშინელი რისხვა დაატყდება თავს .
რას მოვითხრობს მითი განძის შესახებ--ერთი მონადირე მთელი დღე პანკისის ტყეებში დაეხეტებოდა .ხელმოცარული შინ დაბრუნებას აპირებდა ,როცა საოცრად ლამაზმა ირემმა წინ გადაურბინა. მონადირემ სტყორცნა ისარი და დაჭრა ,მაგრამ დაჭრილი ცხოველი გაიქცა და მონადირეც მის კვალს გაჰყვა . ირემი თორღვას ციხე-გალავანში შევიდა და უეცრად კვალიც დაიკარგა . .მონადირე ძველი გვირაბით ქვემოთ ჩასულა და იქ ,სარდაფის მსგავს ბნელ ოთახში მოხვედრილა .დაჭრილი ნადირი ვერ იპოვა თურმე . სიბნელეში რაღაც საგანს შეეჯახა , დააკვირდა და განძი აღმოაჩინა --სულ ოქროს ნივები .. დასტაცა ხელი და რამდენიმე ბღუჯა გუდაში ჩაიყარა ,მაგრამ უცებ გველი თუ საშინელი გარეგნობის გოლიათი გამოსრიალდა და თავზე წამოადგა .მონადირეს შეეშინდა და გასასვლელისკენ გაიქცა . იქ კი უფრო დიდი განსაცდელი ელოდა--რაღაც არწივის მაგვარი გველი მისკენ სისინით გამოექანა . კაცმა გუდა დააგდო , პირჯვარი გადაიწერა და ღმერთის ხსენების შემდეგ გასავლელიც გამოჩნდა . როგორც კი ზემოთ ამოაღწია მონადირემ , ჩასასვლელიც გაქრა . ამის გამო არის გამოთქმა -- ,,თუ განძი თვითონ არ გეძლევის ,არც შენ შეგერგება , არც შენ გვარსო ''.
თქმულებაში მოხსენიებული განძი შესაძლოა თორღვას ციხესთან დაკავშირებულ რომელიმე ისტორიულ მოვლენას ასახავდეს . მართლაც , ცნობლია , რომ მე -16 , მე -17 საუკუნეებში თორღვას ციხე კახეთის მეფეების განძთსაცავს წარმოადგენდა .
მე-17 საუკუნის სპარსელი ისტორიკოსის ისქანდერ მუნშის ცნობით , შაჰ-აბასის ერთ-ერთი ლაშქრობის მიზანი თორღვას ციხეში შეფარებული კახეთის მეფის თეიმურაზის შეპყრობა და იქ არსებული განძის ხელში ჩაგდება იყო . ამ მიზანს მიაღწიეს კიდეც ,ქართველებმა ვერ მოასწრეს საგანძურის გატანა და ყიზილბაშებს ხელში ჩაუვარდათ მთელი სიმდიდრე .ამის შესახებ წერს ისქანდერი -- ,,ციხის ალაფში იყო ძვირფასი თვლებით მოოჭოვილი , მარგალიტებით და იაგუნდით შემკობილი ერთი გვირგვინი , რომლითაც შეიხი და მეთაური ქრისტიანებისა ,ალავერდის ეკლესიის წინამძღვარი , ქრისტიანების წმინდა დღეებსა და დიდ დღესასწაულებზე თავს შეიმკობს ხოლმე .იგი ხსენებულ ტაძარში ქრისტიანთა რჯულის წესით სწირავს და მასთან ქრისტიანები წარმატებას და კურთხევას ეძიებენ''. ისტორიკოსი იმასაც წერს ,რომ შაჰ აბასმა საქართველოში აღებული დავლიდან ძვირფასი თვლებით შემკული გვირგვინი ,რომელიც თაღარას ციხეში ხელში ჩაუვარდათ ყიზილბაშებს და სხვა საჩურებთან და მისართმეველთან ერთად თურქეთის სულთანს გაუგზავნა '' .
აღსანიშნავია , რომ კახეთის მეფეებს თორღვას ციხეში სასტიკი საპყრობილე ჰქონდათ მოწყობილი .იქ ,როგროც წესი, სახელმწიფოსთვის განსაკუთრებულ საშიშ დამნაშავეებს ამწყვდევდნენ .მე- 16 საუკუნის ბოლოს ,ექვსი თვის მანძილზე თორღვას ციხეში იტანჯებოდა კახელი უფლისწული გიორგი . მანამდე კი მისმა მამამ ,ალექსანდრე მეორემ (1578 -1605) თორღვას ციხესთან გამართულ ბრძოლაში თავისი ნახევარძმები-- ელიმირზონ და ხოსრო -მირზა დაამარცხა და ძმისწულებთან ერთად სიკვდილით დასაჯა.
თორღვას ციხის განძისა და მისი მცველი დემოის ანდრეზი რომელიღაც ისტორიული მოვლენის გამითოსებულ ვერსიას უნდა წარმოადგენდეს.
სიღრმეში ჩამარხულ განძს უმრავლეს შემთხვევაში გველი ან დრაკონი იცავს . განძი ძალზე იდუმალი ბუნებისაა . ქართველთა მეფეს , ფარნავაზს ჰქონდა ხილვა , ჰქონდა კურთხევა . ის არ არის უზურპატორი .ფარნავაზი იყო სამეფოდ განწესებული და როგროც კანონიერი მფლობელი ღვთიურ ძალთა ნებითა და დასტურით ეპატრონება საგანძურს . განძი ქურდსა და მპარავს რომ არ ჩაუავრდეს ხელში , მას საფარველი ადევს და დემონი იცავს .(ზ.კიკნაძე )
თორღვას ციხის განძის მპოვნელი დაჯილდოებულია იდუმალების სამყაროში შეღწევის ისეთივე უნარით , როგორც ის პანკისელი მონადირე , რომელმაც თქმულების მიხედვით საყორნის მთაზე ,გამოქვაბულში ნახა მიჯაჭვული ამირანი . თუმცა მონადირე ყოველთვის როდი აღწევს მიზანს --სურვილისა და მცდელობის მიუხედავად ,პანკისელი მონადირე ვერ ათავისუფლებს ამირანს ,ვერც თორღვას ციხის ქვეშ ჩამარხულ ოქროს ეუფლება იგი ,რადგან არც ერთს ჰქონდა მიჯაჭვული ამირანის ხსნისა და არც მეორეს --ნაპოვნი განძის დაუფლების კურთხევა . (ხ.მამისიმედაშვილი.იბეჭდება შემოკლებით)