Ancient Kerdilia -Serres - Theoharidis Mihalis

28/03/2025

https://www.facebook.com/share/1APkbk76Pz/

26/05/2023

https://youtu.be/9zO7YjMxvf4

Ελλάδα! Μακεδονία! Σέρρες! Μαρτυρικά Κερδύλλια Σερρών!

ΕΛΛΑΔΑ - ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ - ΣΕΡΡΕΣ !ΜΑΡΤΥΡΙΚΑ ΚΕΡΔΥΛΛΙΑ ΣΕΡΡΩΝ - ΔΗΜΟΥ ΑΜΦΙΠΟΛΗΣ ΣΕΡΡΩΝ!"Η αγάπη μας για τον ωραίο και ΜΑΡΤΥΡΙΚΟ ΑΥΤΟ ΤΟΠΟ ΤΩΝ ΚΕΡΔΥΛΛΙΩΝ ΣΕΡΡΩΝ είν...

10/01/2023

Στο Μουσείο Αμφίπολης απο σήμερα δυο αρχαιολογικά ευρήματα που βρίσκονταν και φυλάσσονταν εδώ και χρόνια στον Ι.Ν Αγίων Αναργύρων Μαρτυρικών Κερδυλλίων Σερρών.
"Σήμερα 10 Ιανουρίου 2023 παραδόθηκαν κατόπιν ενεργειών του Εφημεριου και του Προέδρου κ. Γκάλιου Γεωργίου Μαρτυρικών Κερδυλλίων Σερρών δύο αρχαιολογικά ευρήματα τα οποία βρίσκονταν και φυλάσσονταν εδώ και 30 χρόνια στον Ι.Ν Αγίων Αναργύρων στο Μουσείο Αμφίπολης Σερρών. Τα ευρήματα αυτά είχαν βρεθεί όταν γίνονταν εργασίες αναστήλωσης του Ι.Ν Αγίων Θεοδώρων Άνω Παλαιών Κερδυλλίων Σερρών
(βλ. " ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΚΕΡΔΥΛΛΙΩΝ Γεωργίου Κ. Κυρμελή σελ. 42):
ΔΙΟΣΚΟΥΡΙΔΗΣΖ3ΛΜΟΥΤΑΣΖΕΙ δηλ. Διοσκουρίδης Ζελμούτας ζειπύρων
ΠΥΡΩΝΟΙΗΝΛΙΖ3ΙΗΡΩ3ΣΣΚΛΙ οι Ηνλίζει καί
ΚΑΛΛΙΟΠΗΝΛΙΖ3Ι Καλλιόπη Ηνλίζει
Ἔχει διαστάσεις 0,42Χ 0,50 καί σήμερα βρίσκεται στό ναό τῶν Ἁγίων Ἀναργύρων. Πάνω ἀπό τήν ἐπιγραφή ὑπάρχει ἐπιτάφιο ἀνάγλυφο μέ τρεῖς ἱππεῖς, ντυμένους μέ χιτῶνες καί χλαμύδες νά τρέχουν πρός τό βάθρο, στό ὁποῖο ὑπάρχει γυναίκα ντυμένη ἐπενδύτη. Στό ὑπόβαθρο ὑπάρχει ἡ ἐπιγραφή ΧΑΙΡΕ καί ἀπό κάτω ἡ πιό πάνω ἑπιγραφή. Τά ὀνόματα Ζελμούτας (Ζέλμις) καί Ζειπύρων εἶναι Θρακικά· τό ΗΝΛΙΖΕΙ ἄγνωστο.
Γιά τό ἴδιο αὐτό ἀνάγλυφο ἡ Κουκούλη μᾶς λέει ὅτι αὐτό φωτογραφήθηκε καί δημοσιεύτηκε τό 1931 ἀπό τούς P. Collart-P Devambez κι ὅτι ἦταν ἐντοιχισμένο κάπου στήν αὐλή τῶν Ἁγ. Θεοδώρων. Γιά τήν ἔννοια τῆς ἐπιγραφῆς ἀναφέρει τήν ἐκδοχή ὅτι «ὁ Ηνλίζεις» πρέπει νά ἦταν ὁ πατέρας τῶν τριῶν νέων καί σύζυγος τῆς Καλλιόπης».)
Η θέση τους απο σήμερα είναι εκεί που πρέπει! "
Εφημ. Ι.Ν Αγίων Αναργύρων Μαρτυρικών Κερδυλλίων Σερρών
Σταυροφόρος - Οικονόμος
π. Μιχαήλ Θεοχαρίδης

02/06/2022

Γνωρίστε το Μαρτυρικό Χωριό των Κερδυλλίων Σερρών - Δήμου Αμφίπολης Σερρών μέσω του Google maps ! 2.911 Φωτογραφίες και video. Σας Ευχαριστούμε θερμά για τις 687.229 προβολές !
https://www.google.com/.../data=!3m1!4b1!4m3!8m2!3m1!1e1

31/05/2022

ΕΛΛΑΔΑ ! ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ! ΣΕΡΡΕΣ! ΜΑΡΤΥΡΙΚΑ ΚΕΡΔΥΛΛΙΑ ΣΕΡΡΩΝ - ΔΗΜΟΥ ΑΜΦΙΠΟΛΗΣ ΣΕΡΡΩΝ!
Η ΑΡΧΑΙΑ ΑΡΓΙΛΟΣ ΣΤΑ ΜΑΡΤΥΡΙΚΑ ΚΕΡΔΥΛΛΙΑ ΣΕΡΡΩΝ - ΔΗΜΟΥ ΑΜΦΙΠΟΛΗΣ ΣΕΡΡΩΝ !

29/08/2021

Go to the Greek islands if you must, but then there’s Nea Kerdillia

I went to Greece in May for four months. Throughout the duration of that time, I didn’t go to one single island. I stayed put in the village where I …

08/07/2021

Περιηγητές της Μακεδονίας : http://www.sightseers.gr/cms/chores/kerdillia.html

Κερδύλλια Παλαιές Ονομασίες:
Ασαά Κρούσοβα, Ασαγιά Κρούσοβα, Ασαζί Κρούσοβα, Ασία Κρούσοβα, Κάτω Κερδύλια, Κάτω Κερδύλιο, Κάτω Κρούσεβο,Κάτω Κρουσίεβο, Κάτω Κρουσίοβα, Κάτω Κρουσίοβα, Κάτω Κρούσιοβο, Κάτω Κρούσοβα, Κάτω Κρούσοβο, Κιουτσούκ Όρσοβα, Κούρσοβο, Κρούσεβο, Κρούσιεβο, Κρούσιοβα, Κρούσιοβο, Κρούσοβα, Κρούσοβο, Asagi Krusova, Dolo Krusovo, Kato Kerdilia, Kato Kerdylio, Kato Krousovo, Kerdillia, Kerdyllia, Krousevo, Krousovo, Krusevo, Krousovo, Krusevo, Krusova, Krusova-i Zir, Krusovo, Kucuk Krusova, Kucuk Orsova, Orsova

08/07/2021

Σερραϊκά Σύμμεικτα - Κυριάκος Παπακυριάκος -
ΤΑ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΦΘΕΝΤΑ ΧΩΡΙΑ ΣΤΟ ΝΟΜΟ ΣΕΡΡΩΝ
___________________________________
ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑΣ
ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΣΕΡΡΩΝ (Ε.Μ.Ε.Ι.Σ.)
_______________________________________
ΚΡΟΥΣΟΒΑ-ΑΝΩ ΚΑΙ ΚΑΤΩ, ΚΕΡΔΥΛΛΙΑ
___________________________________________
Βρίσκεται 5 χιλιόμετρα βορειοδυτικά των Νέων Κερδυλλίων. Το 1913 είχε 100 οικογένειες, 460 κατοίκους. Ήταν στη θέση των δύο γνωστών χωριών Άνω και Κάτω Κερδύλλια, στο βουνό Κερδύλλιο στο ύψωμα 339 μ. Το αναφέρει ο Θουκυδίδης, όταν μεταφέρθηκε το πεδίο της μάχης του Πελοποννησιακού πολέμου στην Αμφίπολη. Γράφει ότι όταν ο βασιλιάς των Σπαρτιατών Βρασίδας πληροφορήθηκε τις κινήσεις του στρατηγού των Αθηναίων Κλέωνα «στρατοπέδευσε και αυτός απέναντι των Αθηναίων στο Κερδύλλιο. Το μέρος αυτό ανήκε στους Αργιλίους και βρίσκονταν σε ένα ψήλωμα πέρα από το ποτάμι του Στρυμόνα. Ο Βρασίδας με χίλιους πεντακοσίους στρατιώτες έμεινε στρατοπεδευμένος
στο Κερδύλλιο και μόλις είδε τους Αθηναίους να μετακινούνται κατέβηκε και αυτός από το Κερδύλλιο και μπήκε στην Αμφίπολη» (Θουκυδίδη ιστορία VI, 6-8).
Το Κερδύλλιο βρίσκονταν βόρεια της πόλεως Αργίλου σε ένα πανοραματικό ύψωμα (607 μ.) του όρους Κερδύλλια, δίπλα από το Στρυμόνα σε απόσταση δύο περίπου χιλιομέτρων από την Αμφίπολη. Προεξέχει ο λόφος Γκραντίσκος από όλους τους γύρω λόφους σαν βιγλάτορας. Η κορυφή του είναι επίπεδος από φυσικού του. Ο Βρασίδας στρατοπέδευσε σ’ αυτό το λόφο και παρακουθούσε λεπτομερώς τις κινήσεις του αντιπάλου του Αθηναίου Κλέωνα. Ο Θουκυδίδης (V,6) αναφέρει ότι η
Αμφίπολη από τα Κερδύλλια όχι απλώς φαίνονταν αλλά «κατεφαίνετο πάντα αυτόθεν». Έστειλε τον Κλεαρίδα με στρατό να τακτοποιηθεί στην Αμφίπολη και αυτός περίμενε με χίλιους πεντακοσίους στρατιώτες στα Κερδύλλια μέχρις ότου είδε τους Αθηναίους να μετακινούνται έξω από την Αμφίπολη. Τότε εγκατέλειψε το Κερδύλλιο και εισήλθε στην Αμφίπολη. Το Κερδύλλιο ανήκε στην εξουσία της Αργίλου, αλλά Τα εγκαταλειφθέντα χωριά στο Νομό Σερρών το 421 π.Χ. αποσπάστηκε και απέκτησε αυτονομία και έκοψε δικό του
νόμισμα. Ήταν οικισμός μεταξύ Β΄ και Γ΄ κατηγορίας. Στη δοκιμαστική ανασκαφή του Σ. Πελικίδη το 1920, που έκανε στο λόφο Γκραντίσκο, αποκαλύφτηκαν θεμέλια κατοικίας του 6ου και 5ου π. Χ. αιώνα και άφθονα διάσπαρτα όστρακα αγγείων. Αποδείχτηκε ότι ήταν η θέση των Κερδυλλίων σε τόπο μετέωρο δυτικά του Στρυμόνα απέναντι από την Αμφίπολη από όπου φαίνονται όλες οι λεπτομέρειες της Αμφίπολης.Ο λόφος «Γκραντίσκος», που σημαίνει στα σλαβικά φρούριο, οχυρό, ακρόπολη και χρησιμοποιήθηκε στον Πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο ως παρατηρητήριο των Άγγλων, αποδείχτηκε από την προσωρινή ανασκαφή του αρχαιολόγου Πελεκίδη ως τόπος των Αρχαίων Κερδυλλίων (Σαμσάρη,
Ιστορική Γεωγραφία της Ανατολικής Μακεδονίας, Θεσ/νίκη 1976 σ. 106). Με την εκσκαφή για την τοποθέτηση του μεγάλου σταυρού στο λόφο «Γκραντίσκο» στη μνήμη των 229 υπό των Γερμανών σφαγιασθέντων την 17/10/1941 Κερδυλλιωτών, η έφορος κλασσικών αρχαιοτήτων Καβάλας Κουκούλη-Χρυσανθάκη Χάιδω έκανε το 1982 μια δοκιμαστική τομή ανασκαφής στη νότια πλαγιά του ως άνω λόφου και αποκάλυψε το τείχος και τη νότια πύλη των αρχαίων Κερδυλλίων. Είναι κτισμένο με μεγάλους πορώλιθους σε πλάτος δύο μέτρα. Από το ύψος του διασώθηκε ένα μέτρο μόνο. Αποκαλύφθηκε ο λιθόστρωτος δρόμος που οδηγούσε στην κορυφή του λόφου. Όλος ο λόφος περιβάλονταν με τείχος και φαίνονταν από την παραλία σαν μια αετοφωλιά. Κατελάμβανε μεγάλο χώρο διότι είχε τη δυνατότητα να φιλοξενήσει τους χίλιους πεντακόσιους Σπαρτιάτες στρατιώτες του Βρασίδα. Το αποκαλυφθέν τείχος δεν είναι το αρχικό που έκτισαν οι άποικοι Ανδριώτες του 6ου και
5ου π.Χ. αιώνα. Από τα αρχαιολογικά ευρήματα αποδεικνύεται ότι είναι το δεύτερο τείχος που ξανακτίστηκε το 320-300 π.Χ. Κατοικούνταν αρχικά από Ανδριώτες αποίκους, διότι ήταν αποικία των Αργιλίων.
Απέκτησε βραδύτερον και πολλούς ετεροδημότες από τις άλλες πόλεις.
Εξαρτιόταν μέχρι το 421 π.Χ. από την Άργιλο. Το Κερδύλλιο σημείωσε μεγάλη ανάπτυξη ως ανεξάρτητη πόλη σε βαθμό που εξέδωσε και ένα μικρό χάλκινο νόμισμα με την επιγραφή ΚΕΡ. Εικονίζει το κεφάλι της θεάς Δήμητρας σε κατατομή προς τα δεξιά με τα μαλλιά μαζεμένα σε κότσο. Στην πίσω πλευρά του νομίσματος φέρει την επιγραφή Κ-Ε-Ρ και στη μέση κύπελο (σκύφος δίωτος) με δυο λαβές και μισοσφαιρική βάση.
Κάτω εικονίζεται ένα σπυρί κριθάρι (Γ. Καφταντζή, ό.π., τ. Α΄, σ. 465).
Η ρίζα του ονόματος του κέαρ-καρ έχει σχέση με την λέξη καρδιά
που σημαίνει μεταφορικά ανδρεία, ανδρειωσύνη. Κατά τον Στράβωνα «καρδα γαρ το ανδρώδες και πολεμικόν λέγεται». Άλλες ιστορικές πληροφορίες της αρχαιότητας δεν έχουμε. Στην εποχή του Βυζαντίου υπέστησαν πολλές επιθέσεις από τους Σλάβους. Στην περιοχή εγκαταστάθηκαν Σλάβοι που απετέλεσαν τις «Σλαβηνίες» τους Ρυγχύτες και τους Στρυμονίτες. Οι δεύτεροι έγιναν μάστιγα για την περιοχή της Βισαλτίας.
Οι τακτικές επιθέσεις αυτών ανάγκασαν τους Κερδυλλιώτες να μετακινηθούν στο εσωτερικό των Κερδυλλίων για να μην φαίνονται από τη θάλασσα και γίνονται συχνά στόχος των πειρατών και των Στρυμονιτών.
Στην τουρκοκρατία τα Κερδύλλια ονομάζονταν Μπούγιου (επάνω) και Κιουτσούκ (κάτω) Όρσοβα και Κρούσοβα. Άνω και Κάτω Κρούσια ονομάζονταν στον πληθυντικό τα δύο χωριά. Το 1941 οι Γερμανοί σκότωσαν 129 άνδρες και έκαψαν όλα τα σπίτια επειδή το πρώτο αντάρτικο σώμα κατά των κατακτητών προέρχονταν από τα Κερδύλλια.

06/07/2021

Μαρτυρικά Κερδύλλια Σερρών - Κρούσοβος - Χρυσούπολις
_____________________________
Η Χρυσούπολις και ο Κρούσοβος στις εκβολές του ποταμού
Στρυμόνα μέσα από τα αγιορειτικά έγγραφα
Γεώργιος Χρ. Χαριζάνης
___________________________
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΟΡΓΑΝΟ
ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ
----------------------------

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ
ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ – ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Πρόεδρος: ΑΛΚΜΗΝΗ ΣΤΑΥΡΙΔΟΥ-ΖΑΦΡΑΚΑ
Αντιπρόεδρος: ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΚΟΡΡΕΣ
Γεν. Γραμματέας: ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΔΕΛΗΚΑΡΗ
Ταμίας: ΠΟΛΥΜΝΙΑ ΚΑΤΣΩΝΗ
Μέλη: ΑΝΔΡΕΑΣ ΓΚΟΥΤΖΙΟΥΚΩΣΤΑΣ
ΙΩΑΝΝΗΣ ΛΕΟΝΤΙΑΔΗΣ
ΗΛΙΑΣ ΣΒΕΡΚΟΣ
ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΠΑΣΤΑΜΑΤΙΟΥ
ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΟΡΓΑΝΟ
ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ
Διεύθυνση: Ομότιμη Καθηγήτρια ΑΛΚΜΗΝΗ ΣΤΑΥΡΙΔΟΥ-ΖΑΦΡΑΚΑ
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης – 541 24
e-mail: [email protected]
Επιμέλεια έκδοσης: ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΦΡΑΓΚΟΥΛΗΣ
ΑΝΔΡΕΑΣ ΓΚΟΥΤΖΙΟΥΚΩΣΤΑΣ
©ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΒΑΝΙΑΣ
Πλ. Αγίου Γεωργίου 10, 54635 Θεσσαλονίκη
Τηλ. 2310 218.963, 2130 219.493 Fax 2310 218.963
e-mail: [email protected]
ISSN: 1012-0513
Θεσσαλονίκη 2019
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ
Τόμος 35oς
Αφιέρωμα στη μνήμη του Καθηγητή
Σπύρου Βρυώνη 2018 – 2019
_______________________________________
Ο ΠΑΡΩΝ ΤΟΜΟΣ
ΤΥΠΩΘΗΚΕ ΜΕ TΗΝ ΕΥΓΕΝΙΚΗ ΧΟΡΗΓΙΑ ΤΗΣ
ΑΣΤΙΚΗΣ ΜΗ ΚΕΡΔΟΣΚΟΠΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΦΕΛΟΥΣ ΕΡΓΟΥ «ΑΙΓΕΑΣ»
ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΦΕΛΟΥΣ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ
ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΑΙ ΜΑΡΙΝΑΣ ΜΑΡΤΙΝΟΥ
_________________________________________
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Αλέξιος Γ. Κ. Σαββίδης
Σπύρος Βρυώνης/Speros Vryonis, Jr. (1928-2019) 11
Α. Μελέτες
Marco Miotto
Άραβες στην υπηρεσία του Βυζαντίου. Ο Τζάμπαλα ιμπν
αλ-Άϊχαμ των Μπάνι Γασσάν33
Αρχιμ. Παντελεήμων-Γ. Τσορμπατζόγλου
Ο πατριάρχης Ιωάννης Γραμματικός και το επίθετο
Μωροχαρζάνιος (21 Ιανουαρίου 837– 4 Μαρτίου 843)57
Παναγιώτης Α. Γιαννόπουλος
Μια σκηνοθετημένη κλοπή στην Πάτρα του τέλους του
Θ΄ αιώνα67 Σταύρος Γ. Γεωργίου
Δύο σχεδογράφοι αρχιεπίσκοποι Κύπρου τον 11ο και τον
12ο αιώνα 75
Γεώργιος Χρ. Χαριζάνης
Η Χρυσούπολις και ο Κρούσοβος στις εκβολές του ποταμού
Στρυμόνα μέσα από τα αγιορειτικά έγγραφα
87 Ina Mullai
Mills in the Byzantine Empire. Their Financial and Ownership
Status Based Mainly on the Monastic Documents of Mount
Athos (9th-15th c.) 105
Ἀλέξανδρος Λιαρμακόπουλος
Ἐκκλησιαστικοὶ θεσμοὶ καὶ νομικὴ φιλολογία στό
«Δεσποτάτο» τῆς Ἠπείρου 131 Μυρσίνη Σ. Αναγνώστου
Φραρ Ιακώβου, Επιστολή προς τον αυτοκράτορα
Ανδρόνικο Β΄ τον Παλαιολόγο 171
Dušan Simić
Αναφορές του Νικηφόρου Γρηγορά σε εσωτερικές ταραχές
ξένων κρατών185 Φωτεινή Β. Πέρρα
Ο γενουατικός οίκος των Ζακκαρία (Zaccaria) (13ος-15ος αι.
μ.Χ.): προσωπογραφικές σημειώσεις 207
Γεώργιος Ι. Γεωργακάκης
Περί «κοινής γης»: Παρατηρήσεις στη μεταρρυθμιστική
πρόταση του Γεωργίου Γεμιστού – Πλήθωνος221
Alexios G. C. Savvides
A Bibliographical Survey of Latin-Dominated Crete after A.D.
1210/1211 (with notes on its Byzantine prosopography)243
Πασχάλης Ανδρούδης
Οι βυζαντινοί πύργοι της Χαλκιδικής: ιστορικές και
αρχαιολογικές μαρτυρίες281
Β. Βιβλιοκρισίες – Βιβλιοπαρουσιάσεις
Κώστας Ν. Κωνσταντινίδης, Ηπειρωτικά Μελετήματα. Ζητήματα
από την πνευματική ζωή στη Μεσαιωνική Ήπειρο, Ιωάννινα
2018, σσ. xxii + 256.
Αλκμήνη Σταυρίδου-Ζαφράκα 327
Κωνσταντίνος Γ. Σταλίδης, Η Ιερά Μητρόπολις Εδέσσης και
Αλμωπίας 1ος αι. μ.Χ. – 14ος αι. μ.Χ., Έδεσσα: Ιερά Μητρόπολις
Εδέσσης, Πέλλης και Αλμωπίας, 2018, σσ. 1074.
Αλκμήνη Σταυρίδου-Ζαφράκα333
Graeco-Arabica XII (2017)
Σπύρος Π. Παναγόπουλος339
Georgios Theotokis, Byzantine Military Tactics in Syria and
Mesopotamia in the Tenth Century. A Comparative Study.
Edinburgh: Edinburgh University Press, 2018, 358 pp.
Konstantinos Takirtakoglou343
E. C. Bourbouhakis (έκδ.), Not Composed in a Chance Manner.
The Epitaphios for Manuel I Komnenos by Eustathios of
Thessalonike [Acta Universitatis Upsaliensis, Studia Byzantina
Upsaliensia 18], Uppsala 2017, σσ. xxvi + 217* + 211 + 16 εικ.
Σταύρος Γ. Γεωργίου347
Alexander Beihammer – Bettina Krönung – Claudia Ludwig (εκδ.),
Prosopon Rhomaikon: Ergänzende Studien zur Prosopographie der
mittelbyzantinischen Zeit [Millennium-Studien Bd. 68], Berlin –
Boston 2017, σσ. viii+289.
Δημήτριος Λ. Σιδηρόπουλος351
Γ. Νεκρολογίες
Αλέξιος Γ. Κ. Σαββίδης
Ελισάβετ Α. Ζαχαριάδου (1931-2018)365
Eleni Lianta
David Michael Metcalf (1933-2018)373
_____________________________________________
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ 35 (2018-2019) 87-103
Γεώργιος Χρ. Χαριζάνης
Η Χρυσούπολις και ο Κρούσοβος στις εκβολές του ποταμού
Στρυμόνα μέσα από τα αγιορειτικά έγγραφα*
Η Χρυσούπολις και ο Κρούσοβος διαδραμάτιζαν σημαντικό
ρόλο —μεταξύ των άλλων και οικονομικό— στην περιοχή του κάτω ρου του ποταμού Στρυμόνα, ιδιαίτερα κατά τους τελευταίους βυζαντινούς αιώνες.
Η Χρυσούπολις, που αναφέρεται στα αγιορειτικά έγγραφα ως
κάστρον, φρούριον ή πόλις1, διαδέχθηκε στη διάρκεια της βυζαντινής εποχής τη γειτονική Αμφίπολη των αρχαίων και παλαιοχριστιανικών χρόνων. Ερείπια της Χρυσούπολης σώζονται νότια της Αμφίπολης στην αριστερή/ανατολική όχθη του ποταμού Στρυμόνα, κοντά στιςεκβολές του στον Στρυμονικό κόλπο (του Ορφανού)2. Η Χρυσούπολη
* Ανακοίνωση στο ΛΘ΄ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο (Θεσσαλονίκη, 23-25 Μαΐου 2018).
1 J. Bompaire κ.ά. (έκδ.), Actes de Vatopédi, τ. Ι: Des origines à 1329 [Archives de
l’Athos XXI], Paris 2001 (στο εξής: A. Vat. I), αρ. 1 (έτ. 959), σ. 65-67, 66.4: «εἰς τὸ[ν]
κάστρον Χρυσοπόλεως» και αρ. 6 (έτ. 1033), σ. 87-90, 89.6: «ἐν τῇ περιοχῆ κάστρου
Χρυσοπόλεως». — Vassiliki Kravari (έκδ.), Actes du Pantocrator [Archives de l’Athos
XVII], Paris 1991 (στο εξής: A. Pant.), αρ. 9 (έτ. 1374), σ. 91-94, 93.7: «ἡ Χρυσούπολις
τὸ φρούριον» και αρ. 13 (έτ. 1392), σ. 112-116, 114.1-2: «πλησίον τῆς θεοσώστου πόλε-
ως Χρυσοπόλεως», 115.33: «τῆς θεοσόστου πόλεως Χρυσοπόλεως».
2 Βλ. P. Lemerle, Philippes et la Macédoine orientale à l’ époque chrétienne et byzantine.
Recherches d’histoire et d’Archéologie [Bibliothèque des Écoles Françaises d’Athènes
et de Rome 158], Paris 1945 (στο εξής: P. Lemerle, Philippes), σ. 264-265. — Fanoula Papazoglou,
Eion-Amphipolis-Chrysopolis, Zbornik Radova Vizantološkog Instituta 36.2
(1953) 7-24 (στο εξής: F. Papazoglou, Chrysopolis). — A. W. Dunn, The Survey of
Khrysoupolis, and Byzantine Fortifications in the Lower Strymon Valley, Jahrbuch der
Österreichischen Byzantinistik 32.4 (1982) [=H. Hunger (εκδ.), Akten des XVI. Internationaler
Byzantinistenkongress (Wien, 4-9 Oktober 1981), τ. II.4] 605-614 (στο εξής: A.
Dunn, Khrysoupolis), σ. 605-607. — T. E. Gregory, Chrysopolis in Macedonia, στο A. P.
Kazhdan κ.ά. (εκδ.), The Oxford Dictionary of Byzantium, τ. I-III, New York – Oxford
1991 (στο εξής: ODB), τ. Ι, σ. 454-455. — Σταυρούλα Δαδάκη κ.ά., «Από τη σκιά του
Όρους περ λεβάντε είναι μίλια…». Πόλεις-κάστρα-λιμάνια στις ακτές του Βορείου Αιγαίου, στο Flora Karagianni (εκδ.), Medieval Ports in North Aegean and the Black Sea.
88 Γεώργιος Χρ. Χαριζάνης
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ 35 (2018-2019) 87-103
περιλαμβανόταν στο θέμα Στρυμόνος3 και αργότερα κατά την
υστεροβυζαντινή περίοδο στην αρχοντία ή κατεπανίκιον του
Λυκοσχίσματος4. Η βυζαντινή Χρυσούπολη δεν πρέπει να συγχέεται με τη Χρυσούπολη της νεότερης εποχής (το Σαρή Σαμπάν της Τουρκοκρατίας)5, πόλη που βρίσκεται στην πεδιάδα κοντά στο δέλτα τουποταμού Νέστου, αλλά ούτε και με τη Χριστούπολη, δηλαδή τη σημερινή Καβάλα
Στα περίχωρα της Χρυσούπολης και στην πεδιάδα που εκτείνεται προς βορρά έξω από την πόλη υπήρχαν εκτάσεις που καλλιεργούνταν με σιτηρά, αλλά και αμπελώνες. Τον Μάρτιο του 959 ο βασιλικὸς πρωτοσπαθάριος ἐπὶ τοῦ χρυσοτρικλίνου καὶ μέγας χαρτουλάριος τοῦ γενικοῦ λογοθεσίου Κωνσταντίνος, καθώς περιερχόταν και εξέταζε στο θέμα Στρυμόνος διάφορες κλασματικές γαίες (που είχαν περιέλθειστο δημόσιο), βρήκε στο κάστρο Χρυσουπόλεως γη αδιάθετη κλασματική (του δημοσίου) εκατόν σαράντα (140) μοδίων, την οποία και
Links to the Maritime Routes of the East. International Symposium, Thessalonike, 4-6
December 2013. Proceedings, Thessalonike 2013, σ. 211-232, εδώ 211 κ.ε. (στο εξής: Στ.
Δαδάκη κ.ά., Πόλεις-κάστρα-λιμάνια).
3 P. Lemerle – A. Guillou – N. Svoronos – Denise Papachryssanthou (έκδ.), Actes de
Lavra, τ. Ι: Des origines à 1204 [Archives de l’Athos V], Paris 1970 (στο εξής: A. Lavr. I),
σ. 60, 73. Για την κλεισούρα Στρυμόνος (688), που οργανώθηκε αργότερα στις αρχές
του 9ου αιώνα στο θέμα Στρυμόνος, το οποίο εκτεινόταν μεταξύ των ποταμών Στρυμόνα και Νέστου, βλ. Αλκμήνη Σταυρίδου-Ζαφράκα, Τα θέματα του μακεδονικού χώρου. Το θέμα Στρυμόνος, στο Βυζαντινή Μακεδονία 324-1430 μ.Χ. Διεθνές Συμπόσιο,
Θεσσαλονίκη 29-31 Οκτωβρίου 1992 [Μακεδονική Βιβλιοθήκη 82], Θεσσαλονίκη
1995, σ. 307-319, εδώ 312, 315, 319. — Alexandra-Kyriaki Wassiliou-Seibt, Reconstructing
the Byzantine Frontier on the Balkans (late 8th-10th c.), R***e des Études Byzantines
73 (2015) 229-239 (στο εξής: Α.-Κ. Wassiliou-Seibt, Byzantine frontier), σ. 231, 237, 239.
4 O Γ. Θεοχαρίδης τοποθετεί τη Χρυσούπολη στο κατεπανίκιο της Ζαβαλτίας ή Παραστρυμόνου (ή Παραλιμνίας), βλ. Γ. Ι. Θεοχαρίδης, Κατεπανίκια τῆς Μακεδονίας.
Συμβολὴ εἰς τὴν διοικητικὴν ἱστορίαν καὶ γεωγραφίαν τῆς Μακεδονίας κατὰ τοὺς μετὰ τὴν Φραγκοκρατίαν χρόνους [Μακεδονικά, Παράρτημα 1], Θεσσαλονίκη 1954
(στο εξής: Γ. Θεοχαρίδης, Κατεπανίκια), σ. 90-91. Το βέβαιο όμως είναι ότι η Χρυσούπολη περιλαμβανόταν στην αρχοντία ή κατεπανίκιο του Λυκοσχίσματος (ή Ποπολίας), βλ. J. Lefort κ.ά. (έκδ.), Actes d’Iviron, τ. I: Des origines au milieu du XIe siècle
[Archives de l’Athos XIV], Paris 1985 (στο εξής: A. Iv. I), αρ. 30 (β΄ μισό 11ου αι.), σ.
262-270, 268.2: «Εν τῆ διοικήσει Βολεροῦ καὶ Στρυμόνος, κάστρον Χρυσωπόλεως, ἀρχοντία τοῦ Λοικοσχείματος», καθώς και P. Lemerle κ.ά. (έκδ.), Actes de Lavra, τ. IV:
Études historiques – Actes Serbes – Compléments et index [Archives de l’Athos XI], Paris
1982 (στο εξής: Α. Lavr. IV), σ. 119, σημ. 400.
5 Bλ. Ι. Σ. Σαρρής, Χρυσούπολις, στο Μεγάλη Ἑλληνικὴ Ἐγκυκλοπαιδεία Παύλου Δρανδάκη, τ. Α΄-ΚΔ΄, Ἀθῆναι 1927-1934, τ. ΚΔ΄, σ. 758.
6 Η Χριστούπολη (αρχαία Νεάπολη) ήταν το λιμάνι των Φιλίππων. Αναλυτικά βλ. Τ. Ε. Gregory, Christoupolis (Χριστούπολις, mod. Kavala), στο ODB, τ. Ι, σ. 443, όπου
και βιβλιογραφία.
________________________________________________________
Η Χρυσούπολις και ο Κρούσοβος στις εκβολές του ποταμού Στρυμόνα 89
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ 35 (2018-2019) 87-103
πούλησε στον άρχοντα Γρηγόριο Επτάψυχο για οκτώ (8) νομίσματα. Ο αγοραστής όφειλε να πληρώνει ετήσιο τέλος για την ανωτέρω γη υπέρ του δημοσίου τέσσερα (4) νομίσματα7.
Η αθωνική μονή της Μεγίστης Λαύρας διέθετε στην περιοχή της
Χρυσούπολης με χρυσόβουλλο που απέλυσε πριν από τον Δεκέμβριο του 984 ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ Βουλγαροκτόνος (976-1025) εικοσιπέντε (25) «οἴκους ἐξκουσευομένους» ή «ἐξκουσάτους», δηλαδή
εικοσιπέντε (25) αγροτικά νοικοκυριά (που δεν ήταν πάροικοι), τα
οποία είχαν φορολογική απαλλαγή (ἐξκουσσεία) προς το κράτος καισε ανταπόδοση πλήρωναν κάποιο τέλος (δασμό) προς τη μονή (ἐν τῇκαθ’ ἡμᾶς τελοῦντες Λαύρα)8.
7 Α.Vat. I, αρ. 1 (έτ. 959), σ. 65-67. Για τα καθήκοντα του πρωτοσπαθαρίου και χαρτουλαρίου, αντίστοιχα βλ. R. Guilland, Recherches sur les institutions byzantines, τ.
Ι-ΙΙ, Berlin – Amsterdam 1967 (στο εξής: R. Guilland, Institutions), τ. ΙΙ, σ. 99 κ.ε. – A.
Kazhdan – A. Cutler, Protospatharios (πρωτοσπαθάριος), στο ODB, τ. ΙΙΙ, σ. 1748 και
A. Kazhdan, Chartoularios (χαρτουλάριος), στο ODB, τ. Ι, σ. 416. Κλασματικές ήταν οι γαίες που είχαν μείνει ακαλλιέργητες για διάστημα τριάντα (30) ετών, οπότε περιέρχο-νταν στο δημόσιο, το οποίο στη συνέχεια τις διέθετε όπως ήθελε. Βλ. Fr. Dölger, Beiträge
zur Geschichte der byzantinischen Finanzverwaltung besonders des 10. und 11.
Jahrhunderts. Eine Lichtdrucktafel [Byzantinisches Archiv 9], Darmstadt 19602 (στο
εξής: Fr. Dölger, Finanzverwaltung), σ. 139-140. — Angeliki E. Laiou – Cécile Morrisson,
Η βυζαντινή οικονομία, μτφρ. Δ. Κυρίτσης – επιμ. Χ. Α. Μπαλτάς, Αθήνα 2011 (στο
εξής: A. Laiou – C. Morrisson, Βυζαντινή οικονομία), σ. 151. — M. C. Bartusis, Klasma
(κλάσμα, lit. “fragment”), στο ODB, τ. ΙΙ, σ. 1132. O μόδιος ήταν μονάδα μέτρησης, με
την οποία, εκτός από ποσότητα σιτηρών, μετρούσαν και την έκταση της γης. Όσον
αφορά τις εκτάσεις, ένας μόδιος κυμαινόταν από περίπου 888 τ.μ. έως 1279 τ.μ. Από
τον 13ο αιώνα ένας μόδιος αντιστοιχούσε, κατά μέσο όρο, σε ένα στρέμμα γης (1000
τ.μ.). Βλ. J. Lefort, Η αγροτική οικονομία (7ος-12ος αιώνας), στο Αγγελική Ε. Λαΐου κ.ά.
(εκδ.), Οικονομική ιστορία του Βυζαντίου από τον 7ο έως τον 15ο αιώνα, τ. Α΄-Γ΄,
Αθήνα 2006, τ. Α΄, σ. 377-487, εδώ 394-395, σημ. 54. — E. Schilbach – A. Kazhdan, Modios
(μόδιος), στο ODB, τ. ΙΙ, σ. 1388.
8 Α. Ιv. I, αρ. 6 (έτ. 984), σ. 135-140, 139.23, 32-33. — A. Lavr. I 44, 60, σημ. 30, 61,
73. Αναλυτικά για τους ἐξκουσευομένους ή ἐξκουσάτους οἴκους βλ. Πολύμνια Κατσώ-
νη – Μάρθα Γρηγορίου-Ιωαννίδου, Λεξικό Βυζαντινής Ορολογίας. Οικονομικοί όροι,
τ. Β΄, Θεσσαλονίκη 2015 (στο εξής: Π. Κατσώνη – Μ. Γρηγορίου-Ιωαννίδου, Λεξικό ΙΙ),
σ. 196-198. — Μ. C. Bartusis, Exkoussatos (ἐξκουσσᾶτος), στο ODB, τ. ΙΙ, σ. 770. H
ἐξκουσσεία (από το λατινικό excusatio) δήλωνε την απαλλαγή από συμπληρωματι-
κούς φόρους και από κάθε είδους πρόσθετες έκτακτες φορολογικές επιβαρύνσεις, όχι
όμως και από τον έγγειο φόρο. Ωστόσο, από τον 14ο αιώνα και έπειτα ἐξκουσσεία
σήμαινε τη γενική φορολογική απαλλαγή. Βλ. Π. Κατσώνη –Μ. Γρηγορίου-Ιωαννίδου,
Λεξικό ΙΙ 198-203. — M. C. Bartusis, Exkousseia (ἐξκουσσεία), στο ODB, τ. ΙΙ, σ. 770-
771. Όσον αφορά τη μονή της Μεγίστης Λαύρας, βλ. Διονυσία Παπαχρυσάνθου, Ο Αθωνικός μοναχισμός. Αρχές και οργάνωση, Αθήνα 1992 (στο εξής: Δ. Παπαχρυσάνθου, Αθωνικός μοναχισμός), σ. 194 κ.ε. — Γ. Χρ. Χαριζάνης, Η ίδρυση και οι απαρχές λειτουργίας της Αθωνικής Πολιτείας, Θεσσαλονίκη 2007 (στο εξής: Γ. Χαριζάνης,
Αθωνική Πολιτεία), σ. 84 κ.ε.
90 Γεώργιος Χρ. Χαριζάνης
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ 35 (2018-2019) 87-103
«Ἐν τῇ περιοχῇ (του) κάστρου Χρυσοπόλεως» αγόρασε πριν από
το 1033 έναν αμπελώνα ο σπαθαροκανδιδάτος και στρατηγὸς (του θέματος Στρυμόνος) Νικόλαος από τον μοναχό Ηλία, επίτροπο του Ιωάννη Επτάψυχου, ηγουμένου της μονής των Μηλεών Αγίου Όρους. Για τον αμπελώνα αυτόν παρουσίασε αξιώσεις η μητρόπολη Φιλίππων. Για τούτον τον λόγο τον Ιούνιο του 1033 ο μητροπολίτης Φιλίππων Ιωάννης κάλεσε τον πρωτοσπαθάριο και κριτή του θέματος Βολερού, Στρυμόνος
και Θεσσαλονίκης Ανδρόνικο και συμφώνησε με έγγραφη «συμβίβασίν» του να λάβει εικοσιτέσσερα (24) νομίσματα από τον στρατηγό Νικόλαο «εἰς περιποίησιν» της μητροπόλεώς του και να παραδώσει τον εν λόγω αμπελώνα στον στρατηγό «εἰς ἰδίαν ἐξουσίαν»9.
Τα έγγραφα μας παραδίδουν τα ονόματα ορισμένων αξιωματού-
χων που υπηρετούσαν στη Χρυσούπολη, οι οποίοι έλαβαν μέρος στην επίλυση διαφόρων υποθέσεων στην ευρύτερη περιοχή και υπέγραψαν σχετικά έγγραφα κατά τον 11ο και τις αρχές του 12ου αιώνα: Γνωρίζουμε 1) «Ἀπὸ τοῦ κάστρου Χρυσοπόλεως» τον πρωτοσπαθάριο Θεοφύλακτο και τον σπαθαροκανδιδάτο Κωνσταντίνο του Αρουβάλου (ή Αρουβαλό), που μαζί με άλλους μάρτυρες συμμετείχαν σε έναν περιορισμὸ (οριοθέτηση) κτημάτων και υπέγραψαν το σχετικό πρακτικό του μητροπολίτη Σερρών Στεφάνου τον Αύγουστο του 107110. 2) Τον
9 A. Vat. I, αρ. 6 (έτ. 1033), σ. 87-90. Για τη μονή των Μηλεών Αγίου Όρους βλ. Γ.
Χαριζάνης, Αθωνική Πολιτεία 136. Σχετικά με το αξίωμα του στρατηγού και τον τίτλο
του σπαθαροκανδιδάτου, αντίστοιχα βλ. R. Guilland, Institutions, τ. Ι, σ. 380 κ.ε. — Α.Κazhdan, Spatharokandidatos (σπαθαροκανδιδᾶτος), στο ODB, τ. ΙΙΙ, σ. 1936. Όσον
αφορά τον μητροπολίτη Φιλίππων Ιωάννη, βλ. P. Lemerle, Philippes 272. Για τον πρωτοσπαθάριο και κριτή του θέματος Βολερού, Στρυμόνος και Θεσσαλονίκης Ανδρόνικο βλ. Elisabeth Chatziantoniou, The Kritai/praitores of Boleron, Strymon and
Thessalonike in the 11th century. Prosopography and provincial administration, Βυζαντινά 34 (2016) 111-170, σ. 122, 165.
10 Στο εν λόγω πρακτικό γινόταν περιορισμός (οριοθέτηση) —εξαιτίας αμφισβήτησης που είχε προκύψει— των συνόρων του προαστείου (μεγάλου κτήματος) του Ευνούχου (σημερινό χωριό Μαυροθάλασσα, στο νότιο τμήμα της πεδιάδας των Σερρών),
που ανήκε στο πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως και του διπλανού προαστείου της Μελίτζιανης (σημερινό χωριό Ίβηρα), της μονής των Ιβήρων. Αναλυτικά βλ. J. Lefort
κ.ά. (έκδ.), Actes d’Iviron, τ. ΙΙ: Du milieu du XIe siècle à 1204 [Archives de l’Athos XVI], Paris 1990 (στο εξής: A. Iv. II), αρ. 40 (έτ. 1071), σ. 118-128, 126.30-31, 128.56-58.
Τα προάστεια ήταν μεγάλα κτήματα, τα οποία καλλιεργούσαν δούλοι μόνιμα εγκατεστημένοι σε αυτά ή πάροικοι, δηλαδή εξαρτημένοι καλλιεργητές. Βλ. Fr. Dölger, Finanzverwaltung
115, 127. — Βασιλική Νεράντζη-Βαρμάζη, Αγροτική και αστική
οικονομία στο Βυζαντινό κράτος, Θεσσαλονίκη 2002 (στο εξής: Β. Νεράντζη-Βαρμάζη, Οικονομία), σ. 31, 38-44. — Μ. C. Bartusis, Proasteion (προάστειον), στο ODB, τ. ΙΙΙ, σ.
1724. Σχετικά με το προάστειον της Μελίτζιανης της μονής Ιβήρων βλ. Κ. Μουστάκας,
Οι αθωνικές περιουσίες στην νοτιο-ανατολική Μακεδονία τις πρώτες δεκαετίες του 16ου αιώνα, στο Η εξακτίνωση του Αγίου Όρους στον Ορθόδοξο κόσμο: Τα Μετόχια.
Αγιορειτική Εστία, Πρακτικά Θ΄ Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου (Θεσσαλονίκη,
Η Χρυσούπολις και ο Κρούσοβος στις εκβολές του ποταμού Στρυμόνα 91
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ 35 (2018-2019) 87-103
πρωτοσπαθάριο και νομικό «τοῦ κάστρου Χρυσοπόλεως» Ιωάννη, ο οποίος συνέταξε τον Μάρτιο του 1085 έγγραφο, με το οποίο διευθετούνταν κτηματικές διαφορές ανάμεσα στην επισκοπή Εζεβών (σημ. Δάφνη) και στην αθωνική μονή των Ιβήρων11. 3) Τον κληρικό, ιερομνήμονα και νομικό «κάστρου Χρυσουπόλεως» Μιχαήλ Αζαρία, που μαζί με άλλους μάρτυρες υπέγραψε τον Δεκέμβριο του 1103 το πρακτικό του σεβαστοῦ Ιωάννη Κομνηνού, με το οποίο παραδίδονταν στη μονή Ιβήρων το χωρίον Ραδολίβους (σημ. Ροδολίβος) και οι εκεί 126
οικογένειες προσκαθημένων παροίκων για να τα κατέχει12.
Είναι γνωστός επίσης και ένας προσκαθήμενος ζευγαράτος πά-
ροικος του προαστείου του Οβηλού (στις νοτιοδυτικές υπώρειες του όρους Παγγαίου, κοντά στο σημερινό χωριό Ποδοχώρι), που ανήκε στη μονή Ιβήρων, ο οποίος προερχόταν από την Χρυσούπολη: ήταν ο Νικήτας Επισκεπτίτης «ὁ ἀπὸ τοῦ κάστρου Χρυσοπόλεως» (Ιανουάριος του 1104)13.
Σε ορισμένες περιπτώσεις επίσης μνημονεύεται ο δρόμος που από το χωρίον Ραδολίβους (στους βορειοδυτικούς πρόποδες του όρους Παγγαίου) οδηγούσε προς τα νοτιοδυτικά στη Χρυσούπολη: «Χωράφιον πλησίον τῆς στράτας τῆς ἀπερχομένης εἰς Χρυσοπολιν» και «Χωράφιον εἰς τὸν καστρινὸν δρόμον εις Χρυσοπολιν» (α΄ δεκαετία του 12ου αι.)14.
21-23 Νοεμβρίου 2014), Θεσσαλονίκη 2015, σ. 93-105, εδώ 100. Όσον αφορά τα αξιώματα του πρωτοσπαθαρίου και σπαθαροκανδιδάτου, αντίστοιχα βλ. ανωτέρω σημ. 7
και 9. 11 Επίσκοπος Εζεβών ήταν τότε ο Θεόδουλος, ενώ ηγούμενος της μονής Ιβήρων ο Ιωάννης. Αναλυτικά βλ. A. Iv. II, αρ. 43 (έτ. 1085), σ. 141-150, 149.49-50. Για τα καθήκοντα του νομικοῦ βλ. A. Kazhdan, Nomikos (νομικός), στο ΟDB, τ. ΙΙΙ, σ. 1490. Σχετικά με τη μονή Ιβήρων Αγίου Όρους και την ίδρυσή της βλ. Δ. Παπαχρυσάνθου,
Αθωνικός μοναχισμός 226-232, 242. — Γ. Χαριζάνης, Αθωνική Πολιτεία 116-123.
12 A. Iv. II, αρ. 51 (έτ. 1103), σ. 203-211, 209.100, 211.130-132. Για το αξίωμα του ἱερομνήμονα βλ. Βασιλική Α. Λεονταρίτου, Εκκλησιαστικά αξιώματα και υπηρεσίες στην πρώιμη και μέση βυζαντινή περίοδο [Forschungen zur byzantinischen Rechtsgeschichte
8], Αθήνα 1996 (στο εξής: Β. Λεονταρίτου, Εκκλησιαστικά αξιώματα), §47, σ. 262 κ.ε. Σχετικά με τον τιμητικό τίτλο του σεβαστοῦ βλ. A. Kazhdan, Sebastos (σεβαστός), στο ODB, τ. ΙΙΙ, σ. 1862-1863. Οι πάροικοι ήταν εξαρτημένοι καλλιεργητές, ενώ ως προσκαθήμενοι χαρακτηρίζονταν οι πάροικοι που σχετικά πρόσφατα είχαν εγκατασταθεί σε έναν τόπο/κτήμα για να αναλάβουν την καλλιέργειά του. Βλ. Β. Νεράντζη-Βαρμάζη, Οικονομία 40-44.
13 A. Iv. II, αρ. 52 (έτ. 1104), σ. 211-248, 234.219. Ζευγαράτος ήταν ο πάροικος που κατείχε ένα ζευγάρι βόδια και ενδεχομένως χωραφιαία γη με έκταση τόση όση μπορούσε να οργώσει ένα ζευγάρι αροτήρων βοδιών στην εποχή της σποράς. Βλ. Π. Κα-
τσώνη – Μ. Γρηγορίου-Ιωαννίδου, Λεξικό ΙΙ 262-264. Σχετικά με το προάστειον (μεγάλο κτήμα) βλ. ανωτέρω σημ. 10.
14 Α. Ιv. II, αρ. 53 (α΄ δεκαετία του 12ου αι.), σ. 248 κ.ε., 275.399 και 277.427.
92 Γεώργιος Χρ. Χαριζάνης
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ 35 (2018-2019) 87-103
Η Χρυσούπολη, καθώς ήταν σημαντική πόλη κοντά στις εκβολές
του ποταμού Στρυμόνα και με εύφορη πεδιάδα στα περίχωρά της και επειδή βρισκόταν κοντά στον Άθω, προσείλκυσε από νωρίς το ενδιαφέρον των αθωνικών μονών, οι οποίες απέκτησαν κτήματα και άλλα ακίνητα έξω και μέσα στο κάστρο της.
Η μονή Βατοπεδίου διέθετε κοντά στη Χρυσούπολη το προά-
στειον (μεγάλο κτήμα) Αβαρνίκεια, που τοποθετείται στα βορειοανατολικά της πόλης προς το σημερινό Ροδολίβος, καθώς και ένα μετόχι μέσα στο κάστρο (ἔνδον τοῦ κάστρου Χρυσοπόλεως) με τους εκεί «προσκαθεζομένους ἐνοίκους» (τους ενοικιαστές οικημάτων της μονής). Για τα παραπάνω ακίνητα και τους «ἐνοίκους» ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Γ΄ Βοτανειάτης (1078-1081) με χρυσόβουλλό του τον Ιανουάριο του 1080 χορήγησε στη μονή πλήρη φορολογική απαλλαγή15.
Δύο χρόνια αργότερα, τον Φεβρουάριο του 1082 —ύστερα από
αίτηση του Βατοπεδινού μοναχού Σέργιου Τουρκόπουλου— ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός (1081-1118) με χρυσόβουλλό του εκτός των άλλων— απάλλαξε φορολογικά τη μονή Βατοπεδίου «ἀπὸ πασῶν τῶν ἐπηρειῶν» (από όλες τις οικονομικές επιβαρύνσεις), οι οποίες αφορούσαν τους εικοσιτέσσερις (24) «ἐνοίκους» (ενοικιαστές οικημάτων και καλλιεργητές γαιών), καθώς και το λουτρό που διέθετε
«ἐντός τε καὶ ἐκτὸς τοῦ κάστρου Χρυσοπόλεως»16.
Περί τα μέσα του 14ου αιώνα, όταν ο ηγεμόνας των Σέρβων Στέ-
φανος Δουσάν (1331-1355) επισκέφθηκε για προσκύνηση το ΆγιονΌρος και συγκεκριμένα τις μονές της Μεγίστης Λαύρας και του Βατοπεδίου, επικύρωσε —ανάμεσα στα άλλα— τα κτήματα που διέθεταν οι ανωτέρω μονές στη Χρυσούπολη και έκανε προς αυτές και άλλες δωρεές. Ειδικότερα, όρισε με χρυσόβουλλό του τον Δεκέμβριο του 1347 η μονή της Λαύρας να λαμβάνει «κατ’ ἔτος ἀπὸ τῆς ἁλυκῆς καὶ σκάλας τῆς Χρυσουπόλεως ὑπέρπυρα τριακόσια εἴτοι οὐγγίας», δηλαδή 3600
15 A. Vat. I 12, 14, 23 και αρ. 10 (έτ. 1080), σ. 109-114, 112.11-18, 113.30. Η Αβαρνίκεια βρισκόταν πέντε (5) χλμ. νοτιοδυτικά του Ραδολίβους —προς την κατεύθυνση της Χρυσούπολης— και είναι στις μέρες μας ένα χωριό εγκαταλελειμμένο. Βλ. A. Vat. I 36.
Oι ἔνοικοι, εκτός από καλλιεργητές γης, που φαίνεται πως διέφεραν από τους παροίκους και μισθωτές, ήταν και ενοικιαστές οικημάτων (στη συγκεκριμένη περίπτωση της μονής Βατοπεδίου). Βλ. Π. Κατσώνη – Μ. Γρηγορίου-Ιωαννίδου, Λεξικό ΙΙ 172. Όσον
αφορά τη μονή Βατοπεδίου και την ίδρυσή της βλ. Δ. Παπαχρυσάνθου, Αθωνικός μοναχισμός 235-237 — Γ. Χαριζάνης, Αθωνική Πολιτεία 125-126.
16 A. Vat. I, αρ. 11 (έτ. 1082), σ. 114-118, 118.39-41. Για την ἐπήρεια, που σήμαινετην οικονομική επιβάρυνση σε είδος ή σε χρήμα, πέρα από τον έγγειο φόρο βλ. Π. Κατσώνη – Μ. Γρηγορίου-Ιωαννίδου, Λεξικό ΙΙ 211-213.
Η Χρυσούπολις και ο Κρούσοβος στις εκβολές του ποταμού Στρυμόνα 93
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ 35 (2018-2019) 87-103
ασημένια βενετικά δουκάτα (ή grossi)17. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι στη Χρυσούπολη υπήρχε αλυκή για την παραγωγή άλατος, αλλά καισκάλα δηλαδή αποβάθρα/προκυμαία/λιμάνι και ένα μέρος των εσόδων (300 υπέρπυρα κατ’ έτος) από την αλυκή και τη σκάλα τα δώριζε ο Στέφανος Δουσάν στη μονή της Λαύρας.
Επιπλέον, με χρυσόβουλλό του ο Δουσάν τον Απρίλιο του 1348
επικύρωσε τα κτήματα και άλλα ακίνητα που είχε η μονή Βατοπεδίου στη Χρυσούπολη: 1) Τη γη και την «ἐντὸς τοῦ κάστρου» εκκλησία και το «ὀσπήτιν» (που της είχε αφιερώσει ο μέγας ἑταιρειάρχης ΙωάννηςΜαργαρίτης). 2) Άλλα «ὀσπήτια ἐντὸς τοῦ κάστρου καὶ (τα) ἐκτὸς, ἀμπέλια καὶ χωράφια» (που της είχε αφιερώσει ο κριτὴς τοῦ φοσσάτου Μαυροφόρος). 3) Τη γη των πεντακοσίων (500) μοδίων που ονομαζόταν
«Ἀλευροῦ» (η οποία είχε περιέλθει στην κατοχή της από τον ἐπὶ τῆςτραπέζης Λάσκαρι) και 4) Τη γη των εκατόν πενήντα (150) μοδίων «πλησίον τοῦ κάστρου» (Χρυσοπόλεως), καθώς και τον «ἐντὸς τοῦ κάστρου τόπον», που άλλοτε ανήκε στον μέγα παπία Τζαμπλάκωνα18. Κατά το β΄ μισό του 14ου αιώνα και συγκεκριμένα τον Μάρτιο του 1357 το κάστρο της Χρυσούπολης, όπως και η Ανακτορόπολη
17 P. Lemerle κ.ά. (έκδ.), Actes de Lavra, τ. III: De 1329 à 1500 [Archives de l’Athos
X], Paris 1979 (στο εξής: A. Lavr. III), αρ. 128 (έτ. 1347), σ. 35-39, 38.30-31. — A. Lavr.
IV 119, 151. Ένα (1) ὑπέρπυρον αντιστοιχούσε σε μία (1) οὐγγία βενετικών δουκάτων, δηλαδή σε δώδεκα (12) ασημένια βενετικά δουκάτα (οπότε τριακόσια [300] υπέρπυρα
× 12 = 3600 ασημένια βενετικά δουκάτα). Bλ. Α. Lavr. III 37. Για την κατάσταση που επικρατούσε στη βυζαντινή νομισματοκοπία κατά τον 13ο-14ο αιώνα, τη στροφή του Βυζαντίου προς τον άργυρο και τα ασημένια νομίσματα (λόγω έλλειψης χρυσού) και
αντίστροφα της Δύσης προς τον χρυσό και τα χρυσά νομίσματα βλ. A. Laiou – C. Morrisson,
Βυζαντινή οικονομία 300-311. Όσον αφορά το αλάτι, τις αλυκές και την παραγωγή άλατος βλ. Γ. Χρ. Χαριζάνης, Το αλάτι, οι αλυκές και οι αλυκάριοι της Θεσσαλονίκης στα τελευταία βυζαντινά χρόνια, Μακεδονικά 42 (2017) 67-78, σ. 70.
18 J. Lefort κ.ά. (έκδ.), Αctes de Vatopédi, τ. ΙΙ: De 1330 à 1376 [Archives de l’Athos
XXII], Paris 2006 (στο εξής: Α. Vat. II), σ.18, 38 και αρ. 97 (έτ. 1348), σ. 211-216,
215.18-27. H γη στην Αλευρού, καθώς και άλλη γη που διέθετε η μονή Βατοπεδίου «πλησίον τοῦ κάστρου» (Χρυσουπόλεως) επικυρώθηκαν —μεταξύ των άλλων— για τη
μονή με χρυσόβουλλο του αυτοκράτορα Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγου (1341-1391) τον Σεπτέμβριο του 1356, ύστερα από παράκληση των Βατοπεδινών μοναχών. Βλ. Α. Vat. II,
αρ. 108 (έτ. 1356), σ. 257-263, 262.44-48. Για τον μέγα ἑταιρειάρχη Ιωάννη Μαργαρίτη, τον κριτὴ τοῦ φοσσάτου Μαυροφόρο και τον μέγα παπία Τζαμπλάκωνα (τον Αλέξιο
ή τον Αρσένιο), αντίστοιχα βλ. E. Trapp κ.ά. (εκδ.), Prosopographisches Lexikon der
Palaiologenzeit, τ. Ι-XII, Wien 1976-1996 (στο εξής: PLP), αρ. 16850, 17504 και 27748 ή
27752. Σχετικά με τα καθήκοντα και τις αρμοδιότητες του μεγάλου ἑταιρειάρχη, του
κριτῆ τοῦ φοσσάτου, του ἐπὶ τῆς τραπέζης και του μεγάλου παπία, αντίστοιχα βλ. A.
Kazhdan, Hetaireiarches (ἑταιρειάρχης), στο ODB, τ. ΙΙ, σ. 925-926. — Toυ ιδίου, Krites
tou phossatou (κριτὴς τοῦ φωσσάτου), στο ODB, τ. ΙΙ, σ. 1159. — Του ιδίου, Epi tes
trapezes (ὁ ἐπὶ τῆς τραπέζης), στο ODB, τ. Ι, σ. 722. — Toυ ιδίου, Papias (παπίας), στο
ODB, τ. ΙΙΙ, σ. 1580.
94 Γεώργιος Χρ. Χαριζάνης
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ 35 (2018-2019) 87-103
(ερείπιά της σώζονται κοντά στη σημερινή Νέα Πέραμο Καβάλας), καθώς και το νησί της Θάσου παραχωρήθηκαν κατά τρόπο κληρονομικό με χρυσόβουλλο (που δεν έχει σωθεί) από τον αυτοκράτορα Ιωάννη Ε΄Παλαιολόγο (1341-1391) στους αδελφούς (ιδρυτές της αθωνικής μονής Παντοκράτορος), τον μέγα στρατοπεδάρχη Αλέξιο και τον μέγα πριμικήριο Ιωάννη19.
Μερικά χρόνια αργότερα, τον Αύγουστο του 1374, ο μέγας πρι-
μικήριος Ιωάννης και η σύζυγός του Άννα Ασανίνα Κοντοστεφανίνα με γράμμα τους δώρισαν «ὑπὲρ ψυχικῆς … σωτηρίας» στη μονή Παντοκράτορος ένα από τα αμπέλια που είχαν στη Χρυσούπολη και συγκεκριμένα «τὸ ἀμπέλιον τοῦ Λάκκου τὸ πλησίον τοῦ παλαιοκάστρου»20. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο ο Ιωάννης και η σύζυγός του Άννα δώρισαν το ίδιο χρονικό διάστημα (Αύγουστος του 1374) και «τὸ ἀμπέλιον τὸ πλησίον τῆς Ἁλυκῆς», που διέθεταν στη Χρυσούπολη, στη μονή Βατοπεδίου Αγίου Όρους21.
Στο τελευταίο τέταρτο του 14ου αιώνα οι ιερείς και ο κλήρος της
Χρυσούπολης ήλθαν σε διένεξη και ρήξη με τους μοναχούς της μονής Εσφιγμένου, επειδή διεκδικούσαν και οι δύο πλευρές τον ναό του Αγίου Γεωργίου Μπαριάκου και τα έσοδά του. Ο εν λόγω ναός βρισκόταν στα βορειοδυτικά της Χρυσούπολης, πάνω σε ένα ύψωμα, τρία χλμ. ανατολικά από το σημερινό χωριό Αχινός, στις όχθες της ομώνυμης —αποξηραμένης στις μέρες μας— λίμνης (του Αχινού). Τον Μάιο του 1387 ο λογοθέτης της μητροπόλεως Σερρών, διάκονος Μανουήλ Ξενοφών, αφού άκουσε τα αντιμαχόμενα μέρη, από τη μία πλευρά
τους Εσφιγμενίτες μοναχούς και από την άλλη τον ιερέα Δημήτριο, πρωτοπαπά (δηλ. πρωτοπρεσβύτερο) της Χρυσουπόλεως, τους ιερείς του και τον νομικό ιερέα Σγουρόπουλο, απέδωσε με «δικαιοτήριον» έγγραφό του τον ανωτέρω ναό στους μοναχούς της μονής Εσφιγμένου22.
19 A. Pant. 8. Για τη μονή Παντοκράτορος Αγίου Όρους βλ. Σ. Καδάς, Το Άγιον
Όρος. Τα μοναστήρια και οι θησαυροί τους, Αθήνα 19895 (στο εξής: Σ. Καδάς, Άγιον Όρος), σ. 75-77. Σχετικά με τη Θάσο και τις κτήσεις αθωνικών μονών στο νησί βλ. Βα-
σιλική Νεράντζη-Βαρμάζη, Αγιορειτικές ιδιοκτησίες στη Θάσο κατά τον 14ο αιώνα,
Θασιακά 10 (1996-1997) [=Γ΄ Συμπόσιο Θασιακών Μελετών. Η Θάσος διαμέσου των
αιώνων: Ιστορία – Τέχνη – Πολιτισμός. Πρακτικά, Αφιέρωμα στον Τάσο Γριτσόπου-
λο, εκδ. Κ. Ι. Χιόνης, Καβάλα 2001] 523-530. Για τις αρμοδιότητες του μεγάλου πριμι-
κηρίου και του μεγάλου στρατοπεδάρχη, αντίστοιχα βλ. R. Guilland, Institutions, τ. I,
σ. 300 κ.ε. και 498 κ.ε. Όσον αφορά τον μέγα στρατοπεδάρχη Αλέξιο (Παλαιολόγο) βλ.
PLP, αρ. 609.
20 Α. Pant. 15 και αρ. 9 (έτ. 1374), σ. 91-94, 93.5-7, 94.7-8. Για την Άννα Ασανίνα
Κοντοστεφανίνα βλ. PLP, αρ. 1525.
21 A. Vat. II 15, 18, 24, 38 και αρ. 141 (έτ. 1374), σ. 381-384, 383.5-10.
22 J. Lefort (έκδ.), Actes d’Esphigménou [Archives de l’Athos VI], Paris 1973 (στο
εξής: A. Esph.), αρ. 28 (έτ. 1387), σ. 164-167, 166-167. Για τη θέση του ναού του Αγίου
Η Χρυσούπολις και ο Κρούσοβος στις εκβολές του ποταμού Στρυμόνα 95
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ 35 (2018-2019) 87-103
Οι κάτοικοι της Χρυσούπολης Τζαπερηνός, Κανάπλης, Βρανάς
και Δημήτριος Σερβόπουλος συμμετείχαν —μαζί με άλλους— ως μάρτυρες στον περιορισμὸ (οριοθέτηση) που έγινε σε χωράφια, τα οποίαδιέθεταν στον Στρυμόνα «πλησίον τῆς θεοσώστου πόλεως Χρυσοπόλεως» οι μονές Καρακάλου και Παντοκράτορος. Τα χωράφια αυτάσυνόρευαν με τα «χρυσοπολιτικὰ δίκαια», δηλαδή τις εκτάσεις που καλλιεργούσαν οι κάτοικοι της Χρυσούπολης. Οι δύο αθωνικές μονές είχαν έλθει σε διένεξη μεταξύ τους για τα εν λόγω χωράφια. Τελικά,
τον Σεπτέμβριο του 1392, αφού μετέβησαν επί τόπου οι Καρακαληνοί και Παντοκρατορηνοί μοναχοί, οι προαναφερθέντες μάρτυρες «ἀπο …τῆς Χρυσοπόλεως», καθώς και ο πρῶτος του Αγίου Όρους Ιερεμίαςκαθόρισαν τα σύνορα των ανωτέρω κτημάτων. Το γράμμα του περιορισμού το υπέγραψαν —μεταξύ των άλλων— ο «πρωτοπαπᾶς (πρωτο-
πρεσβύτερος) τῆς θεοσόστου πόλεως Χρυσοπόλεως» ιερέας Ιωάννης Βληντάκις και ο νομικὸς της ίδιας πόλεως (του οποίου το όνομα δεν αναφέρεται)23.
Τα «χρυσοπολιτικὰ δίκαια» μνημονεύονται δύο χρόνια αργό-
τερα, τον Ιανουάριο του 1394, σε χρυσόβουλλο του αυτοκράτορα
Γεωργίου Μπαριάκου βλ. A. Esph. 100. Ο εν λόγω ναός είχε αρχικά δωρηθεί στη μονήΕσφιγμένου από τον [Ιωαννίκιο] Φραγγόπουλο (βλ. PLP, αρ. 30089) περί τα τέλη του
13ου αιώνα, μεταξύ 1290-1300. Αποσπάσθηκε από τη μονή από τον μέγα πριμικήριο Ιωάννη (τον έναν από τους ιδρυτές της αθωνικής μονής Παντοκράτορος) κατά το διά-
στημα 1371-1383, ο οποίος προσέφερε τα έσοδα του ναού στον εφημέριο ιερέα και στον κλήρο της Χρυσούπολης. Τελικά, ύστερα από τη διένεξη που ξέσπασε ανάμεσαστους μοναχούς της μονής Εσφιγμένου και στον κλήρο της Χρυσούπολης, ο ναός απο-
δόθηκε στους Εσφιγμενίτες μοναχούς. Βλ. A. Esph. 26-27, 166. Σχετικά με τη μονή Εσφιγμένου Αγίου Όρους και την ίδρυσή της βλ. Δ. Παπαχρυσάνθου, Αθωνικός μοναχισμός 238. — Γ. Χαριζάνης, Αθωνική Πολιτεία 131. Για τα καθήκοντα του λογοθέτη και του πρωτοπαπά (ή πρωτοπρεσβύτερου) βλ. Β. Λεονταρίτου, Εκκλησιαστικά αξιώματα §58, σ. 302 κ.ε. και §72, σ. 483 κ.ε. Όσον αφορά τον λογοθέτη και διάκονο της
μητροπόλεως Σερρών Μανουήλ Ξενοφών, τον πρωτοπαπά Χρυσουπόλεως Δημήτριο και τον νομικό ιερέα Σγουρόπουλο, αντίστοιχα βλ. PLP, αρ. 20901, 5326 και 25005.
23 Α. Pant., αρ. 13 (έτ. 1392), σ. 112-116, 114-116. Για τη σημασία του όρου δίκαιον( δίκαια), το δικαίωμα δηλαδή κατοχής και νομής γαιών και παραγωγικών εγκαταστάσεων από το δημόσιο, ιδιώτες, μονές κτλ., βλ. Π. Κατσώνη – Μ. Γρηγορίου-
Ιωαννίδου, Λεξικό ΙΙ 78-80. Σχετικά με τη μονή Παντοκράτορος βλ. ανωτέρω σημ. 19,
ενώ για τη μονή Καρακάλου βλ. Σ. Καδάς, Άγιον Όρος 95-97. — Γ. Χαριζάνης, Αθωνική Πολιτεία 138. Για τους κατοίκους της Χρυσούπολης Βρανά, Κανάπλη, Τζαπερηνό,
Δημήτριο Σερβόπουλο και τον πρωτοπαπά Ιωάννη Βληντάκι βλ. αντίστοιχα PLP, αρ.
93268, 93757, 94586, 94499 και 93234. Στον ανωτέρω περιορισμό συμμετείχαν ως μάρτυρες, εκτός από τους αναφερόμενους κατοίκους της Χρυσούπολης, και από το γειτονικό χωρίον Ορφάνιον κάποιος Στυλιανός, ενώ από το χωρίον Προιβίστα (σημ.Παλαιοκώμη) «ὁ γέρων οὕτω καλούμενος Δενδρούτζικος». Βλ. A. Pant., αρ. 13 (έτ.1392), σ. 114.5-7. — PLP, αρ. 94556 και 93409. Όσον αφορά τον πρῶτο του ΑγίουΌρους Ιερεμία βλ. Δ. Παπαχρυσάνθου, Αθωνικός μοναχισμός 375-376.
96 Γεώργιος Χρ. Χαριζάνης
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ 35 (2018-2019) 87-103
Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου (1391-1425), το οποίο επικύρωνε τα ακίνητα που διέθετε η αθωνική μονή Παντοκράτορος στη Μακεδονία και στη Θάσο. Μεταξύ των άλλων γινόταν οριοθέτηση του μεγάλου κτήματος της μονής που ονομαζόταν Νησίον. Αυτό βρισκόταν κοντά στη Χρυσούπολη και συνόρευε με τα «χρυσοπολιτικὰ δίκαια». Επιπλέον, με το εν λόγω χρυσόβουλλο επικυρωνόταν στη μονή Παντοκράτορος
το μονύδριο της Θεομήτορος, τα οἰκήματα, οι αμπελώνες και το τζιμηλλαρεῖον (ελαιοτριβείο) που είχε «εἰς τὴν Χρυσόπολιν»24. Όλα ταπαραπάνω επιβεβαιώνονταν και με «σιγιλλιῶδες γράμμα» που απέλυσε λίγους μήνες αργότερα, τον Ιούνιο του 1394, ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Αντώνιος Δ΄(1389-1390, 1391-1397)25.
Από την άλλη πλευρά του ποταμού Στρυμόνα, στη δεξιά/δυτική
όχθη και σε απόσταση τεσσάρων (4) χλμ. από τις εκβολές του, πάνω σε ένα ύψωμα, βρισκόταν το χωρίον Κρούσοβος ή Κρόσουβον (σημ. Παλαιά Άνω και Κάτω Κερδύλλια), το οποίο περιλαμβανόταν κατά την υστεροβυζαντινή εποχή στο κατεπανίκιον Στρυμόνος. Το χωριό αυτόκαταστράφηκε από τους Γερμανούς στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου
Πολέμου (στις 17 Οκτωβρίου 1941) και 222 κάτοικοί του εκτελέσθηκαν σε ένα ακόμη Ελληνικό Ολοκαύτωμα. Σήμερα έχει κτισθεί το παραθαλάσσιο χωριό Νέα Κερδύλλια26. Το εν λόγω χωρίον Κρούσοβος(το όνομα προέρχεται από το σλαβικό Kruša: αχλάδι, απίδι, επομένως τόπος με [αγριο]αχλαδιές) δεν πρέπει να συγχέεται με το άλλο ομώνυμο χωρίον (Κρούσοβος), το οποίο βρισκόταν στο κατεπανίκιον Άνω Βαλάβιστας και ταυτίζεται με το σημερινό Αχλαδοχώρι, δεκαπέντε (15) χλμ. βορειοανατολικά του Σιδηροκάστρου Σερρών27.
Το χωρίον ο Κρούσοβος του κατεπανικίου Στρυμόνος και το
εκεί μετόχι των Αγίων Αναργύρων αποτελούσαν κτήμα της μονής Εσφιγμένου Αγίου Όρους. Συγκεκριμένα, ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Η΄Παλαιολόγος (1259-1282) με δύο χρυσόβουλλά του, ένα στο τέλος του 1258 – αρχές του 1259 και ένα δεύτερο τον Ιούνιο του 1259, επικύρωσε 24 Το αναφερόμενο χρυσόβουλλο απέλυσε ο αυτοκράτορας Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος, ύστερα από παράκληση των μοναχών της μονής Παντοκράτορος, επειδή, εξαιτίας πυρκαγιάς που είχε ξεσπάσει στη μονή τους, είχαν καταστραφεί και χαθεί χρυσόβουλλα προηγούμενων αυτοκρατόρων, που διέθεταν. Βλ. A. Pant. 14, 31, 34 και
αρ.16 (έτ. 1394), σ. 124-128, 126-127.
25 A. Pant., αρ. 17 (έτ. 1394), σ. 129-134, 132.
26 A. Esph. 61-62. — Γ. Θεοχαρίδης, Κατεπανίκια 82-83. Για την έννοια του όρου χωρίον βλ. Fr. Dölger, Finanzverwaltung 114, 115, 126. — Αγγελική Ε. Λαΐου-Θωμαδάκη, Η αγροτική κοινωνία στην Ύστερη Βυζαντινή Εποχή, μτφρ. Αγλαΐα Κάσδαγλη, Αθήνα 1987, σ. 44 κ.ε.
27 A. Vat. I 301. — A.-K. Wassiliou-Seibt, Byzantine frontier 237-238.
Η Χρυσούπολις και ο Κρούσοβος στις εκβολές του ποταμού Στρυμόνα 97
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ 35 (2018-2019) 87-103
—μεταξύ άλλων— το εν λόγω μετόχι ως ιδιοκτησία της μονής. Φαίνεται πως η μονή Εσφιγμένου κατείχε αρχικά τα δύο από τα τρία τμήματα του χωρίου του Κρουσόβου και ο Μιχαήλ Η΄ της παραχώρησε και το τρίτο τμήμα (πρὸς τούτοις καὶ ἡ τρίτη μερὶς τοῦ αὐτοῦ χωρίου τοῦ Κρουσόβου), ώστε ολόκληρο το χωρίον, με τους παροίκους, τα χωράφια, τους αμπελώνες και το υδρομυλικό εργαστήριο να κατέχεται από τη μονή28. Το μετόχι και τα κτήματα του μοναστηριού εκτείνονταν στην κοιλάδα που κατέβαινε από τον Κάτω Κρούσοβο (Παλαιά Κάτω
Κερδύλλια) προς τον ποταμό Στρυμόνα29.
Για το χωρίον Κρούσοβος διαθέτουμε δύο πρακτικά: Το πρώτο
συντάχθηκε τον Ιανουάριο του 1318 (από τους απογραφείς του θέματος Θεσσαλονίκης Κωνσταντίνο Κουνάλη, Δημήτριο Κοντένο και Λέοντα Καλόγνωμο), ενώ το δεύτερο τον Δεκέμβριο του 1321 (από τον απογραφέα Θεσσαλονίκης Γεώργιο Φαρισαίο) (αναλυτικά βλ. κατωτέρω Πίνακες 1 και 2)30. Από αυτά προκύπτει ότι ο αριθμός των παροίκων του μετοχίου παρέμενε σχεδόν ίδιος (82 κάτοικοι στο πρώτο, 86
στο δεύτερο). Επιπλέον, στο πρώτο πρακτικό, ένας (1) πάροικος ήταν ζευγαράτος31 και οκτώ (8) βοϊδάτοι32 σε σύνολο 25 οικογενειών, ενώ στο δεύτερο τέσσερις (4) πάροικοι ήταν ζευγαράτοι και τέσσερις (4) βοϊδάτοι σε σύνολο 22 οικογενειών. Ανάμεσα στα δύο πρακτικά διαπιστώνεται στο δεύτερο, τρία χρόνια δηλαδή μετά, μία μικρή μείωση στα υπόλοιπα οικονομικά μεγέθη. Ο αριθμός των οικογενειών των παροίκων μειώθηκε από 25 σε 22, οι γαίες που κατείχαν και καλλιεργούσαν οι πάροικοι από 439 περιορίσθηκαν σε 328 μοδίους, τα αμπέλια
από 37 σε 30 μοδίους, τα οπωροφόρα δένδρα σε αριθμό από 77 καταγράφονται 13, τα ζώα (τα γίδια) από 49 έγιναν 36. Κατά συνέπεια, τα έσοδα της μονής που προέρχονταν από το εν λόγω μετόχι παρουσίασαν μείωση ετησίως από 28 σε 26 υπέρπυρα33. Τα παραπάνω στοιχεία, αν
28 Α. Εsph. 20 και αρ. 6 (έτ. 1258-1259), σ. 59-63, 62.31-34 – Appendice A (έτ. 1259),
σ. 183-186, 185.30-39.
29 A. Esph. 62.
30 Σχετικά με τους απογραφείς του θέματος Θεσσαλονίκης Κωνσταντίνο Κουνάλη,
Δημήτριο Κοντένο, Λέοντα Καλόγνωμο και Γεώργιο Φαρισαίο, αντίστοιχα βλ. PLP,
αρ. 13477, 13048, 10529 και 29636.
31 Ζευγαράτος ήταν ο πάροικος που διέθετε ένα ζευγάρι βοδιών για το όργωμα της γης. Βλ. ανωτέρω σημ. 13.
32 Βοϊδάτος χαρακτηριζόταν ο πάροικος που ήταν κάτοχος ενός βοδιού για την καλλιέργεια της γης. Βλ. Ι. Ε. Καραγιαννόπουλος, Λεξικό Βυζαντινής Ορολογίας. Οικονομικοί όροι, τ. Α΄, Θεσσαλονίκη 2000, σ. 196-197.
33 Όπως προκύπτει επίσης από το πρακτικό του 1318, η μονή Εσφιγμένου εισέπραττε ετησίως για το ιδιόκτητο αμπέλι των είκοσι (20) μοδίων που είχε στον Κρούσοβο (στο οποίο υπήρχαν 2 καρυδιές, 2 αμυγδαλιές και 13 συκιές) πέντε (5) νομίσματα
και για τα άλλα αμπέλια που διέθετε εκεί «ἀπὸ προσενέξεως» των δύο, τεσσάρων και
98 Γεώργιος Χρ. Χαριζάνης
ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ 35 (2018-2019) 87-103
συνδυαστούν και με άλλα ανάλογα παραδείγματα σε γειτονικά χωρία, όπως τα Στεφανιανά και τα Βραστά (σημ. Βρασνά), που ανήκαν στημονή Εσφιγμένου, δείχνουν μία γενικότερη σταδιακή οικονομικήσυρρίκνωση και παρακμή34.
Το χωρίον ο Κρούσοβος (ἡ Κρούσσωβα), καθώς και άλλα κτήμα-
τα που διέθετε η μονή Εσφιγμένου επικυρώθηκαν σε αυτήν τον Νοέμβριο του 1334 με γραφὴ του μεγάλου στρατοπεδάρχη Παλαιολόγου
Σφρα(ν)τζή35.
Το 1341-1342 όμως τα δύο από τα τρία τμήματα του χωρίου του
Κρουσόβου αφαιρέθηκαν από τη μονή Εσφιγμένου και αποδόθηκαν το πρώτο τμήμα στον Γαβριηλόπουλο και το δεύτερο στον Φαρμάκη. Το γεγονός αυτό —όπως συνέβη και σε άλλες περιπτώσεις— πιθανότατα οφειλόταν στον εμφύλιο πόλεμο που είχε ξεσπάσει τότε στη δεκαετία του 1340 και στα οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπιζε το βυζαντινό κράτος, οπότε άμεσα θύματα ήταν τα μοναστήρια και στη συγκεκριμένη περίπτωση η μονή Εσφιγμένου36.
Πάντως τα δύο ανωτέρω τμήματα του χωρίου του Κρουσόβου
αποδόθηκαν πάλι στη μονή τον Δεκέμβριο του 1347 με χρυσόβουλλο του ηγεμόνα των Σέρβων Στέφανου Δουσάν (1331-1355). Ο ηγεμόνας των Σέρβων απέλυσε ένα πρώτο χρυσόβουλλο υπέρ της μονής Εσφιγμένου το 1346, με το οποίο επικύρωσε διάφορα κτήματα της μονής,τριών μοδίων (με 2 καρυδιές, 7 συκιές και 2 αμυγδαλιές) άλλα τρία (3) νομίσματα (σύνολο οκτώ [8] νομίσματα). Τα 8 αυτά νομίσματα μειώθηκαν σε 7, τρία χρόνια μετά.
Από το πρακτικό του 1321 προκύπτει ότι η μονή Εσφιγμένου εισέπραττε για το ιδιόκτητο αμπέλι της στον Κρούσοβο των δεκαοκτώ (18) μοδίων, τέσσερα (4) νομίσματακαι για τα άλλα τμήματα των αμπελίων που διέθετε «ἀπὸ προσενέξεως» εκεί, των δύο,τεσσάρων και τριών μοδίων, άλλα τρία (3) νομίσματα (σύνολο επτά [7] νομίσματα).
Αναλυτικά βλ. A. Esph., αρ. 14 (έτ. 1318), σ. 108.194-198 και αρ. 16 (έτ. 1321), σ.
123.71-73.
34 Αναλυτικά βλ. Γ. Χρ. Χαριζάνης, Η περιοχή των λιμνών Αγίου Βασιλείου (Λαγκαδά) και Βόλβης κατά τους τελευταίους Βυζαντινούς αιώνες (11ος-15ος). Τα Αθωνικά Μετόχια, Θεσσαλονίκη – Κομοτηνή 2017, σ. 66-77, όπου περιέχονται τα
πρακτικά των Στεφανιανών και των Βραστών, των ετών 1300, 1318 και 1321 και αποτυπώνεται η γενική τάση της συρρίκνωσης κ