09/06/2026
Όταν η ιταλική Αναγέννηση συνάντησε τη Σαμοθράκη και την πολιτιστική κληρονομιά της...
Στις 2 Οκτωβρίου 1444, ένα πλοίο προερχόμενο από την ‘Ιμβρο προσεγγίζει, τη Σαμοθράκη (πιθανόν την Παχειά Άμμο). Ανάμεσα στους επιβάτες βρίσκεται ένας άνθρωπος που δεν αναζητά εμπορεύματα, ούτε νέες κατακτήσεις. Έρχεται να επισκεφθεί τον ηγεμόνα της Palamide Gattilusio (Γαττελούζι) και να εξερευνήσει το αρχαίο παρελθόν της Σαμοθράκης. Είναι ο Ciriaco di Fillippo de’Pizzecolli, γνωστός ως Κυριακός Αγκωνίτης έμπορος, αρχαιοδίφης και ουμανιστής από Ανκόνα. Λίγες δεκαετίες πριν είχε ταξιδέψει στη Σαμοθράκη ο Christoforo Buondelmonti φραγκισκανός μοναχός από Φλωρεντία.
Ταξιδεύει σε όλη την ανατολική Μεσόγειο καταγράφοντας μνημεία, επιγραφές και αρχαιότητες που κινδυνεύουν να χαθούν. Παρόλο που το το εξάτομο έργο του Κυριακού, Commentarii (Σχόλια), κάηκε πιθανότατα το 1514, γνωρίζουμε, παρόλα αυτά, σχετικά καλά το έργο του από διάφορα προσεκτικά εκτελεσμένα αντίγραφα.
Στη Σαμοθράκη τον Κυριακό ξεναγεί στο Ιερό των Μεγάλων Θεών και την Παλαιόπολη ο εκπρόσωπος του Palamide στο νησί, ο λόγιος Ιωάννης Λάσκαρης Ρυνδακηνός, πιθανόν παππούς του μεγάλου ελληνιστή και λόγιου Ιανού (Ιωάννη) Λάσκαρη, μετέπειτα διπλωμάτη και διευθυντή της περίφημης Λαυρεντιανής Βιβλιοθήκης της Φλωρεντίας!
Ο Κυριακός περιέγραψε στις σημειώσεις του τα τείχη της αρχαίας πόλης και τα γλυπτά που είδε εντοιχισμένα στους Πύργους των Γαττελούζων. Σχεδίασε αρκετές αρχαιότητες και μετέγραψε επιγραφές. Βλέπει αγάλματα, ανάγλυφα και μνημεία που σήμερα έχουν χαθεί ή έχουν αλλάξει μορφή. Καταγράφει όσα αντικρίζει και προσπαθεί ορισμένες φορές με ευφάνταστο τρόπο να τα ερμηνεύσει.
Θα δει «Νύμφες» και «Μούσες», όπου η σύγχρονη αρχαιολογία βλέπει τις Χορεύτριες από τη ζωοφόρο του Κτηρίου του Τελετουργικού Χορού, το τελεστήριο των Μυστηρίων.
Θα περιγράψει μια μορφή που πιθανόν ήταν η ίδια η Νίκη της Σαμοθράκης όρθια στο βάθρο της, θεωρώντας ότι ήταν η Κυβέλη.
Θα σχεδιάσει και την κεφαλή της Μέδουσας, η οποία όμως δεν έχει βρεθεί ακόμη.
Θα αναγνωρίσει έναν «Αριστοτέλη» που δεν ήταν Αριστοτέλης, αλλά όπως πιστεύεται σήμερα ο τυφλός μάντης Θειρεσίας. Πολύ αργότερα, οι Σαμοθρακίτες θα ταυτίσουν τη μορφή αυτή με τον Άγιο Νικόλαο, τον προστάτη των ναυτικών (όπως και οι Μεγάλοι Θεοί της Σαμοθράκης)! Είναι ενδιαφέρον, ότι την αρχαία αυτή προτομή το Αρχαιολογικό Μουσείο Σαμοθράκης επέλεξε να το τοποθετήσει στο τμήμα των βυζαντινών αρχαιοτήτων!
Πολύ σωστά, το Αρχαιολογικό Μουσείο της Σαμοθράκης τιμά ιδιαίτερα το πέρασμα του Κυριακού από τη Σαμοθράκη με εκθέματα, σαν αυτό ενός άγνωστου κυκλικού κτιρίου με πυρσούς πάνω στους οποίους ελίσσονται φίδια που προσιδιάζει με την Θόλο της Αρσινόης.
Η νεώτερη ιστορία της Ευρώπης μόλις ξεκινά! Και η Σαμοθράκη συμβάλλει καθοριστικά στις πνευματικές αναζητήσεις της ευρωπαϊκής διανόησης μέσα από την αναγέννηση, τη χαρτογραφία, αλλά κυρίως μέσα από το ρομαντισμό 4 αιώνες αργότερα! Οι ανασκαφές στον αρχαιολογικό χώρο του Ιερού των Μεγάλων Θεών που ξεκινούν συστηματικά από το τέλος του 19ο αι. συνέχισαν ήταν από τις πρώτες «σύγχρονες» ανασκαφές και σε μεγάλο βαθμό βασίζονται στις σημειώσεις και σκίτσα του Κυριακού!
Ως συμπέρασμα, η 2α Οκτωβρίου 1444 ήταν μία μεγάλη ημέρα για τη Σαμοθράκη και την ανάδειξη της αρχαίας πολιτιστικής κληρονομιάς της!
