23/12/2018
"बारा मावळ"
सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेला अनेक लहान लहान उपशाखा फुटल्या आहेत. अशा दर दोन उपशाखांच्या मधून सामान्यतः एक छोटीशी नदी उगम पावते अशा नद्यांच्या खोऱ्यांना मावळे किंवा खोरे म्हणतात.
उदाहरणार्थ: नाणे मावळ, पवन मावळ, मोसे खोरे, वेळवंड खोरे इत्यादी
जुन्या कागदपत्रांमध्ये बारा मावळे असा वाक्यप्रयोग कधी कधी येतो. परंतु ज्यांना मावळे किंवा खोरी म्हणतात असे प्रदेश बाराहून अधिक आहेत. तेव्हा बारा मावळ एक वाक्यप्रयोग असून विशिष्ट बारा मावळे असे अर्थ त्यात अभिप्रेत नाही अशी एक शक्यता आहे आणि विशिष्ट बारा मावळांना,अनुलक्षून बारा मावळे वाक्यप्रयोग वापरला जाई अशी दुसरी शक्यता आहे.
यापैकी दुसरी शक्यता गृहीत धरली तर ही बारा मावळे कोणती असा प्रश्न उदभवतो. अशा बारा मावळांची एखादी जुनी यादी अद्याप तरी उजेडात आलेली नाही. पण इतिहास संशोधकांनी ही बारा मावळे कोणती ते सांगण्याचा प्रयत्न केला आहे. इतिहासाचार्य राजवाडेंनी मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड ४ च्या प्रस्तावनेत (पृ. ७८-७९) या बारा मावळांची जी यादी दिली आहे ती अशी आहे- (१)आंदर मावळ (२)नाणे मावळ (३)पवन मावळ (४)घोटण मावळ (५)पौड खोरे (६)मोसे मावळ (७)मुठे मावळ (८)गुंजण मावळ (९)वेळवंड मावळ (१०)भोर खोरे (११)शिवतर खोरे (१२)हिरडस मावळ
बारा मावळ या वाक्यप्रयोगात हीच बारा मावळे अपेक्षित होती असा पुरावा काही राजवाडेंनी दिला नाही आणि आपण ही बारा मावळ का निवडली याचे काही कारण सांगितलेले नाही त्यांनी दिलेल्या यादीत कानद खोरे नाही. कानद खोरे गुंजण मावळ आणि मोसे खोरे या दोन मावळांच्या मध्ये आहे आणि हे मधलेच मावळ यादीतून का वगळले हे सांगितले नाही. भोर खोरे हे त्यांनी स्वतंत्र मावळ गणले आहे. वास्तविक भोर आणि उतरोली या रोहिडखोऱ्याच्या दोन तरफा आहेत, तु स्वतंत्र मावळे किंवा खोरी नाहीत. शिवथर नावाचे खोरे होते पण ते कोकणात होते. बाकीची खोरी किंवा मावळे देशावरची घेतली असताना एकच खोरे कोकणातले का घेतले ते राजवाड्यांनी सांगितलेले नाही.
रियासतकार सरदेसायांनी रोहिडखोरे, वेलवंड, मुसे, मुठे, जोर, कानद, शिवथर, मुरुम, पौड, गुंजण, भोर व पवन ही पुण्याखालची मावळे समजतात असे म्हटले आहे. त्यांच्या विधानाला काही आधार दिलेला नाही. जोर खोरे वाई परगण्याच्या मुऱ्हे समतेत मोडत असे. जर जोर खोरे या यादीत घेतले तर जांभुळ खोरे का घेतले नाही याचे कारण सरदेसायांनी दिलेले नाही. भोर वेगळे मावळ नव्हते ती रोहिडखोऱ्याचीच एक तरफ होती. पवन मावळाला लागून असलेले नाणे मावळ आणि रोहिडखोऱ्याला लागून असलेले हिरडस मावळ ही मावळे ह्या यादीतून वगळली ते सरदेसायांनी सांगितलेले नाही. गुंजण मावळालाच मुरूम खोरे असेही म्हणत. सरदेसायांनी ती दोन वेगळी गणली आहेत.
श्री विजय देशमुख यांनी त्यांच्या शककर्ते शिवराय (पूर्वार्ध) या ग्रंथात (पृ. २००-२०१) दिलेली बारा मावळांची यादी अशी आहे- (१)आंदर मावळ (२)नाणे मावळ (३)पवन मावळ (४)घोटण मावळ (५)मोसे मावळ (६)मुठे मावळ (७)गुंजण मावळ (८)वेळवंड मावळ (९)कर्यात मावळ (१०)जुने मावळ (११)हिरडस मावळ (१२)शिरवळ मावळ.
या यादीला त्यांनी काही आधार दिलेला नाही. जुने मावळ व शिरवळ मावळ या नावांची मावळे कधीही नव्हती. मुठे खोरे व पवन मावळ यांच्यामध्ये असलेले पौड खोरे, मोसे खोरे व गुंजण मावळ यांच्यामध्ये असलेले कानद खोरं, आणि हिरडस मावळाला लागून असलेले रोहिड खोरे ही मावळे किंवा खोरी यादीत का घेतली नाहीत ते श्री. देशमुख सांगिलेले नाही.
मावळे जरी अनेक असली तरी शिवकालाच्या पूर्वी थोडासा काळ वगळता त्यासर्वांचा किंवा त्यांपैकी काहींचा परगण्यासारख्या एखाद्या मोठ्या प्रशासकीय विभागात समावेश केलेला नसे, कारभाराच्या दृष्टीने बहुतेक मावळांचि वेगवेगळे विभाग म्हणून विचार केला जाई, असे दिसते. निजाम शाही अमलात इ.स. १६०८ पासून किंवा त्याच्याही आधीपासून राईर नावाचा मामला होता. त्यात कोकणातील मुलखाचा काही समावेश असेल. इ.स. १६१७ मध्ये किंवा तत्पूर्वी सहा मावळांचाही समावेश राईर मामल्यात करण्यात आला. हिरडस मावळ, कानद खोरे व गुंजण मावळ ही तीन मावळे त्यात होती.व असे उपलब्ध कागदपत्रांवरून दिसून येते. इ.स. १६३६ मध्ये निजामशाही कायमची बुडाली आणि तिचा मुलूख मुघल साम्राज्य आणि आदिलशाही सल्तनत यांनी आपआपसांत वाटून घेतला. त्यानंतर राईर मामला अस्तित्वात होता, पण त्यात मावळांचा समावेश नव्हता.
यानंतर कारभाराच्या दृष्टीने अनेक मावळे प्रशासकीय विभागात समाविष्ट करण्याचा उपक्रम शिवाजीच्या कारकीर्दीत झाला. शिवाजीच्या राज्यात 'प्रांत मावळे' नावाचा वेगळा प्रशासकीय विभाग असल्याचे काही कागदपत्रांवरून दिसून येते. त्या विभागाचा उल्लेख असलेले जुन्यातले जुने पत्र २७ अॉक्टोबर १६६७ या तारखेचे आहे. अर्थात तत्पूर्वी केव्हातरी हा विभाग निर्माण केला गेला असला पाहिजे. त्यात किती व कोणती मावळे समाविष्ट केली होती हे ज्यांतून समजेल अशी शिवकालीन कागदपत्रे मिळालेली नाहीत. पण शिरवळ परगणा आणि रोहिडखोरे, गुंजण मावळ, मोसे खोरे, मुठे खोरे, व पुणे परगण्यातील कर्यात मावळ ही पाच मावळे असे निदान सहा उपविभाग तरी शिवकालीन मावळे प्रांतात होते असे उपलब्ध कागदपत्रांवरून दिसून येते. पवन मावळ व नाणे मावळ ही दोन मावळे त्या सुभ्यात नसून जुन्नर सुभ्यात होती असेही एका शिवकालीन पत्रावरून उपलब्ध आहे. तिच्यात पुढील तेरा नावे मावळे सुभ्याचे उपविभाग म्हणून आली आहेत- (१)कर्यात मावळ (२)खेडेबारे (३)हिरडस मावळ (४)रोहिडखोरे (५)वेळवंड खोरे (६)कानद खोरे (७)गुंजण मावळ (८)मोसे खोरे (९)मुठे खोरे (१०)पौड खोरे (११)पवन मावळ (१२)नाणे मावळ (१३)शिरवळ
यांपैकी शिरवळ परगणा हे मावळ नव्हे. तरीही त्याचा समावेश मावळ सुभ्यात का केला गेला ते समजण्यास काही साधन नाही. कदाचित, शिरवळ हा फार लहान परगणा असल्यामुळे तो वेगळा ठेवणे अव्यवहार्य वाटून शिवाजीने तो शेजारच्याच मावळे सुभ्याला जोडून टाकला असेल. खेडेबाऱ्याला मावळ किंवा खोरे अशी उपाधी लावल्याचे आढळत नसले तरी खेडेबाऱ्याचा मुलूख मावळसदृश आहे. म्हणून त्याचाही समावेश मावळांमध्ये करता येईल, म्हणजे मावळे सुभ्याच्या तेरा उपविभागांपैकी शिरवळ वगळून बाकीचे बारा उपविभाग मावळांमध्ये मोडतात.
(टीप- खालील बारा मावळांचा नकाशा 'श्री राजा शिवछत्रपती' खंड-२ मधील नाही बारा मावळांचा नकाशा पहिल्या खंडात आहे, हा खंड सध्या माझ्याकडे नाही. बारा मावळांचा भौगोलिक प्रदेश कळावा म्हणून हा दुसरा नकाशा दिला आहे.)
