18/07/2026
# #ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಅಗ್ರಹಾರ: ವಿಜಯನಗರ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಹರಿಹರರಾಯ ದ್ವಿತೀಯರ ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಸ್ಮಾರಕ ಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ಅದರ 28 ವ್ರಿತ್ತಿಮಂತರು (ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕವರ್ಷ 1404) # #
#ಸಾರಾಂಶ
ಇಂದಿನ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಅಗ್ರಹಾರದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀ ಹರಿಹರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ವಿಜಯನಗರ ಯುಗದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಶಾಸನ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಶಿಲಾಶಾಸನವು ಅಗ್ರಹಾರದ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಹರಿಹರೇಶ್ವರ ದೇವರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಹಾಗೂ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ತೃತೀಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಹರಿಹರರಾಯ ದ್ವಿತೀಯರ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕವರ್ಷ 1377–1404) ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ನೀಡಲಾದ ವಿಶಾಲ ಭೂದಾನದ ವಿವರಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಶಾಸನವು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಹದಿನೈದನೇ ಶತಮಾನದ ಕರ್ನಾಟಕದ ಭೂಆಡಳಿತ, ಗಡಿ ಗುರುತುಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಕೃಷಿ ಆಧಾರಿತ ಆರ್ಥಿಕತೆ, ತೆರಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ದತ್ತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅಗ್ರಹಾರಗಳ ರಚನೆಯ ಕುರಿತು ಅಮೂಲ್ಯ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಲೇಖನವು ಶಾಸನದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ದತ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ಅದರ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ವ್ರಿತ್ತಿಮಂತರ ಕುರಿತು ಸಮಗ್ರ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
#ಪರಿಚಯ
ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಅಗ್ರಹಾರವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಾಗೂ ಶಾಸನ ಅಧ್ಯಯನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಳದ ಮಹತ್ವಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗಿರುವುದು ಶ್ರೀ ಹರಿಹರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ 86 ಸಾಲುಗಳ ಶಿಲಾಶಾಸನ. ಶಾಸನದ ಶಿರೋಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಮನ ಮುದ್ರೆ ಹಾಗೂ ಕರುವಿಗೆ ಹಾಲುಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಗೋವಿನ ಚಿಹ್ನೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಈ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭೂದಾನ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದರಿಂದ, ಇದು ಒಂದು ಸರ್ವಮಾನ್ಯ ಭೂದಾನ ಶಾಸನ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ.
ಈ ದೇವಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ದೇವತೆ ಹರಿಹರೇಶ್ವರ, ಅಂದರೆ ವಿಷ್ಣು (ಹರಿ) ಮತ್ತು ಶಿವ (ಹರ) ಅವರ ಸಂಯುಕ್ತ ರೂಪ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೂಪವನ್ನು ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. “ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಅಗ್ರಹಾರ” ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ಈ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ತೃತೀಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾದ ಹರಿಹರರಾಯ ದ್ವಿತೀಯರ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಮೋಕ್ಷ ಲಭಿಸಲಿ ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಅಗ್ರಹಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.
ಆರಗ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ್ಯಪಾಲನಾಗಿದ್ದ ವಿಠ್ಠಂಣ ವೊಡೆಯನು, ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ನಿಧನದ ಬಳಿಕ ಅವರ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಈ ಅಗ್ರಹಾರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ವಿಠ್ಠಂಣ ಅವರು ಶ್ರೀ ಬೊಮ್ಮನಯ್ಯ ಅವರ ಮಗನಾಗಿದ್ದು ಶ್ರೀಸಿಂಹದೇವ ಸ್ವಾಮಿಯ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಅಗ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಹೆಸರನ್ನೇ ನೀಡಲಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತ ದೇವತೆಗೂ ಹರಿಹರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿ. ಇದರಿಂದ ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ ರಾಜಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನಡುವಿನ ಆಪ್ತ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಾವು ಅರಿಯಬಹುದು.
#ಶಾಸನದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ
ಶಾಸನ ಅಧ್ಯಯನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಶಾಸನವು ಅತ್ಯಂತ ಅಪರೂಪದ ದಾಖಲೆ. ವಿಜಯನಗರ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಹರಿಹರರಾಯ ದ್ವಿತೀಯರ ನಿಖರ ಮರಣ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿರುವ ಶಾಸನಗಳು ಕೇವಲ ಎರಡು ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಒಂದು ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳ ಶಾಸನ (EC II, No. 446) ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಶಾಸನ (EC XIII, Tl 205).
ಈ ಶಾಸನದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷತೆ ಅದರ ಭೂಗಡಿ ವಿವರಣೆ. ಭೂದಾನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಒಟ್ಟು 33 ವಾಮನ ಮುದ್ರೆ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇಷ್ಟೊಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಡಿ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಿರುವ ಶಾಸನಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿರಳ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಲು ಯಾವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಶಾಸನವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿರುವ ಗಡಿ ಗುರುತುಗಳಲ್ಲಿ:
ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳು, ಅಡಿಕೆ ತೋಟಗಳು, ಹಳ್ಳಗಳು, ಗುಡ್ಡಗಳು, ಬೃಹತ್ ಮರಗಳು, ಕೆರೆಗಳು, ನದಿಗಳು, ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮಗಳು ಸೇರಿವೆ.
ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನೀಡಿರುವ ಗಡಿ ವಿವರಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಇಂದಿಗೂ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಕ್ಷೆಯನ್ನು ರಚಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಹದಿನೈದನೇ ಶತಮಾನದ ಭೂಮಾಪನ ಹಾಗೂ ಸಮೀಕ್ಷಾ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಇದು ಅಪೂರ್ವ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.
ದತ್ತಿಯಾಗಿ ನೀಡಲಾದ ಭೂಭಾಗವು ಆರಗ ವೇಂಠ (18 ಕಂಪಣ) ರಾಜ್ಯದ ಮದುವಂಕನಾಡಿನ ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಗೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು:
ಬೆಳೂರು, ಭಾರತೀಪುರ (ಶೃಂಗೇರಿ ಶಾರದಾಪೀಠದ 14ನೇ ಜಗದ್ಗುರು ಶ್ರೀ ನರಸಿಂಹ ಭಾರತಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಅಗ್ರಹಾರ), ಚಂದಕಹಡಿಲು (ಪಾಳು ಬಿದ್ದಿರುವ ಭೂಮಿ), ಬೆಟ್ಟದಪ್ಪನ ಗದ್ದೆ, ಸಮಗ್ರದ ಲಚೆಂನೈನ ಅಡಿಕೆ ತೋಟ, ಕುಂಮ್ಮರಿಗುಡ್ಡೆ, ನೆಲ್ಲಿಯಮರನ ವೊತ್ತಿನಲು, ಕಣಗಿಲುಗುಡ್ಡೆಯ ತಾರೆಯಮರನ ವೋಣಿನಲು, ಗೊಳಿಗೋಡ, ಬಾವರ್ಸನಕೊಪ್ಪ, ಬಾವರ್ಸನ ಅಡಿಕೆ ತೋಟ ಮತ್ತು ಗದ್ದೆ, ಅಗಳಮೂಳಿ,ಯಲ್ಲಮರ್ಸನಗಡಿಯ ನೆಲ್ಲಿಯಮರನ ವೊತ್ತಿನಲು, ಗೊಳಿಗೊಡಲ ಸೀಮೆ, ಹನುಮಲಮರನ ವೊತ್ತಿನಗುಡ್ಡೆ, ಗಿಡಿಗನನಮಾನಿ,
ವಿರೂಪಣ್ಣನ ಭೂಮಿ, ಗಿಡಿಗನಮನಿಯ ಕೆರೆ, ಗಿಡಿಗನಮಾನಿಯ ಅಗಳ, ಹಳಮೆಮೇರೆ ಕೆರೆ, ಹನುಮಲಮರನ ವೊತ್ತಿನಲು, ನೀರೇರೆಕಲೆ ಸೀಮೆ, ಹೊಂನ್ನೆಯಮರನ ವೊತ್ತಿನಲು, ನೀರೇರೆಕಲೆ ಸೀಮೆಯ ನೆಲ್ಲಿಯಮರನ ವೊತ್ತಿನಲು, ಕೊಡಸಗನಮರನ ವೊತ್ತಿನಲು, ಅಂಮಳಿಕೆಯಕೊಪ್ಪ, ಗೋಳಿಯಮರನ ವೊತ್ತಿನಲು, ಗೌಡನಮರನ ವೊತ್ತಿನಲು, ಯಲ್ಲಮರ್ಸನವೊತ್ತಿನಲು, ಕಟ್ಟಕೆರೆಯ ವೊತ್ತಿನಲು, ಅಯ್ಸಿರವಳೆಯ, ಕಂಟೆಯ ಕೆಯ್ಯಅರೆಯದ ವೊತ್ತಿನಲು, ಹಾನಂಬಿಯ ನೇರೆಲಮರನ ವೊತ್ತಿನಲು, ಹೆದಾರಿ ಗಡಿ ಆಲದಮರನ ವೊತ್ತಿನಲು, ಕೆಂದಳಿಮರನ ವೊತ್ತಿನಲು, ಗೋಪಾಳಪುರ ಅಗ್ರಹಾರ ಮುಂತಾದವು.
ಈ ಗಡಿಯೊಳಗಿನ ನದಿಗಳು, ಜಲಚರ, ತೋಟ, ತುಡಿಕೆ, ಗದ್ದೆ, ಮಕ್ಕಿ, ಹಕ್ಕಲು, ಕುಮ್ಮರಿ, ಕೋಹು, ಸರುಹು (ಹಳ್ಳ), ಮನೆ, ಕಾಡು, ನಿಧಿ ನಿಕ್ಷೇಪ, ಜಲ ಪಾಶಾಣ (ಬಿಳಿ ರಂಜಕ), ಅಕ್ಷೀಣಿ (ಯಕ್ಷಿಣಿ) ಮೇಲಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ದತ್ತಿದಾರರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಜೊತೆಗೆ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದ್ದ ವಿವಿಧ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನೂ ಮನ್ನಾ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.
#ಹರಿಹರರಾಯ ದ್ವಿತೀಯರ ನಿಧನ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರದ ಸ್ಥಾಪನೆ
ಶಾಸನವು ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಹರಿಹರರಾಯ ದ್ವಿತೀಯರ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಬುಕ್ಕರಾಯ ಪ್ರಥಮ ಮತ್ತು ಗೌರಾಂಬಿಕೆಯ ಪುತ್ರರೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಬೊಮ್ಮಣ್ಣಯ್ಯನ ಪುತ್ರ ಹಾಗೂ ಸಿಂಹದೇವ ಸ್ವಾಮಿಯ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ವಿತ್ತಣ್ಣ ಒಡೆಯನನ್ನು ಆರಗ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಂದು ಶಾಸನ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.
ಶಾಸನದ 21ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಮರಣದ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಹೀಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ:
“ತಾರಣವರ್ಷೇ ಮಾಸಿ ನಭಸ್ಯೇ ಏಕಾದಶೀಂದು ಸುಭವಾರೇ । .......... ನಿರ್ವ್ವಾಣಂ ಪ್ರಾಪ ಹರಿಹರಾಧಿಶ ।।)”
ಅಂದರೆ ತಾರಣ ಸಂವತ್ಸರದ (ಶಕ 1326) ಭಾದ್ರಪದ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಏಕಾದಶಿಯಂದು, ಭಾನುವಾರ, ಮಹಾರಾಜ ಹರಿಹರರು ನಿರ್ವಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು.
ಈ ದಿನಾಂಕ ಗ್ರೆಗೋರಿಯನ್ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಪ್ರಕಾರ 9 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1404, ಹಾಗೂ ಜೂಲಿಯನ್ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಪ್ರಕಾರ 31 ಆಗಸ್ಟ್ 1404 ಆಗಿದೆ.
ಇದಾದ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಆಶ್ವಯುಜ ಶುದ್ಧ ಏಕಾದಶಿಯಂದು (ವಿಜಯದಶಮಿಯ ನಂತರದ ಸೋಮವಾರ) ವಿಠ್ಠಂಣ ವೊಡೆಯನು ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಅಗ್ರಹಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.
ಈ ದಿನಾಂಕ ಗ್ರೆಗೋರಿಯನ್ ಪದ್ಧತಿಯಂತೆ 24 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1404, ಹಾಗೂ ಜೂಲಿಯನ್ ಪದ್ಧತಿಯಂತೆ 15 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1404 ಆಗಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದತ್ತಿಯಾಗಿ ನೀಡಲಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ವೃತ್ತಿಮಂತರಿಗೆ ಹಂಚಲಾಯಿತು.
#ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ವ್ರಿತ್ತಿಮಂತರು
ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಅಗ್ರಹಾರ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದತ್ತಿಯಾಗಿ ನೀಡಲಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಒಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ವ್ರಿತ್ತಿಗಳಾಗಿ ಹಂಚಲಾಗಿತ್ತು. ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಗೊಂಡಿರುವ ವ್ರಿತ್ತಿಮಂತರು (ವ್ರಿತ್ತಿಮಂತರು) ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದ್ದಾರೆ:
1. ಶ್ರೀ ಹರಿಹರ ದೇವರಿಗೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
2. ಸಿಂಗೇರಿಯ ವೊಡೆಯರಿಗೆ (ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರು) – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
3. ದೇವಣ್ಣ ಭಟ್ಟ, ಕುಚಿ ಭಟ್ಟನ ಪುತ್ರ, ಗೌತಮ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
4. ವಲ್ಲಂ ಭಟ್ಟ, ರಾಮಚಂದ್ರ ಭಟ್ಟನ ಪುತ್ರ, ಶ್ರೀವತ್ಸ ಗೋತ್ರ, ಯಜುರ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 2 ವ್ರಿತ್ತಿಗಳು
5. ಬಸಪ್ಪ, ವರಣೆಯ ಅಯ್ಯನ ಪುತ್ರ, ಕಶ್ಯಪ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 2 ವ್ರಿತ್ತಿಗಳು
6. ಚವಪ್ಪಯ್ಯ, ದೇವಪ್ಪ ಅಯ್ಯನ ಪುತ್ರ, ಕೌಂಡಿನ್ಯ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
7. ಮಾಧವದೇವಯ್ಯ, ದೇವಣ್ಣಯ್ಯನ ಪುತ್ರ, ಕಶ್ಯಪ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
8. ದೇವಣ್ಣಯ್ಯ, ನರಸಿಂಹದೇವಯ್ಯನ ಪುತ್ರ, ಕಶ್ಯಪ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
9. ಮಾಯಣ್ಣ, ವಿರೂಪಣ್ಣನ ಪುತ್ರ, ಆತ್ರೇಯ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
10. ನರಸಿಂಹ ಭಟ್ಟ, ವಿಠ್ಠಲದೇವನ ಪುತ್ರ, ಮೌನಭಾರ್ಗವ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
11. ಲಕ್ಷುಮಣ ಭಟ್ಟ, ರುದ್ರ ಭಟ್ಟನ ಪುತ್ರ, ಕಶ್ಯಪ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
12. ವಿಷ್ಣುವಜ್ಜ, ತಂಬಳದ ಮಂಚಿ ಭಟ್ಟನ ಪುತ್ರ, ಕಶ್ಯಪ ಗೋತ್ರ, ಯಜುರ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
13. ಲಕ್ಕಣ್ಣ, ಬಳಿಕೆ ರಾಮಣ್ಣನ ಪುತ್ರ, ವಸಿಷ್ಠ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
14. ಬುಳಪ್ಪ, ಜಗನ್ನಾಥದೇವನ ಪುತ್ರ, ಗೌತಮ ಗೋತ್ರ, ಯಜುರ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
15. ಅಣ್ಣಿ ಭಟ್ಟ, ಪೆದ್ದಿ ಭಟ್ಟನ ಪುತ್ರ, ಕಶ್ಯಪ ಗೋತ್ರ, ಯಜುರ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
16. ಅಪ್ಪಣ್ಣ, ರೇಯಿದೇವ ಭಟ್ಟನ ಪುತ್ರ, ಹರಿತಸ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
17. ನರಹರಿ ಭಟ್ಟ, ಸೊವಣ್ಣನ ಪುತ್ರ, ಭಾರದ್ವಾಜ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
18. ಲಕ್ಕಣ್ಣ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪುತ್ರ, ವಸಿಷ್ಠ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವೃತ್ತಿ
ನಾಗಣ್ಣ, ಲಿಂಗದೇವ ಭಟ್ಟನ ಪುತ್ರ, ವಸಿಷ್ಠ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
19. ನಾಗಣ್ಣ, ಲಿಂಗದೇವ ಭಟ್ಟನ ಪುತ್ರ, ವಸಿಷ್ಠ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
20. ವಿಟ್ಟಪ್ಪ, ನಾಗದೇವ ಭಟ್ಟನ ಪುತ್ರ, ಕಶ್ಯಪ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
21. ...ದೇವ, ನಾಗಪ್ಪನ ಪುತ್ರ, ಕಶ್ಯಪ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ (ಹೆಸರಿನ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಓದಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ) – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
22. ಹಿರಿಯಪ್ಪ, ಸರಸ ಪೆದ್ದಿ ಭಟ್ಟನ ಪುತ್ರ, ಭಾರದ್ವಾಜ ಗೋತ್ರ, ಯಜುರ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
23. ನಾಗಪ್ಪ, ನಾರಣಯ್ಯ ವಿಟ್ಟಪ್ಪನ ಪುತ್ರ, ಕಶ್ಯಪ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
24. ಸಿದ್ದಪ್ಪ, ರೂಣೆಯ ವಿಟ್ಟಪ್ಪನ ಪುತ್ರ, ಕಶ್ಯಪ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
25. ಮಾಯಣ್ಣ, ಹರಿದ ಜೋಯಿಸನ ಪುತ್ರ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
26. ಮಲ್ಲಪ್ಪ, ಅಲ್ಲಾಳ ಭಟ್ಟನ ಪುತ್ರ, ಆತ್ರೇಯ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
27. ಸೂರ್ಯ ಭಟ್ಟ, ಕವಣ್ಣನ ಪುತ್ರ, ವಸಿಷ್ಠ ಗೋತ್ರ, ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆ – 1 ವ್ರಿತ್ತಿ
ಇನ್ನೊಬ್ಬ ವ್ರಿತ್ತಿಮಂತನ ಹೆಸರು, ಶಾಸನದ ಹಾನಿಯಿಂದಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಷ್ಟಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯು ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಅಗ್ರಹಾರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಮುದಾಯದ ವಂಶಪರಂಪರೆ, ಗೋತ್ರ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ವೇದಶಾಖಾ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಶ್ಯಪ, ವಸಿಷ್ಠ, ಗೌತಮ, ಭಾರದ್ವಾಜ, ಕೌಂಡಿನ್ಯ, ಶ್ರೀವತ್ಸ, ಆತ್ರೇಯ ಹಾಗೂ ಮೌನಭಾರ್ಗವ ಗೋತ್ರಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರೆಂಬುದು ಶಾಸನದಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಬಹುತೇಕ ವೃತ್ತಿಮಂತರು ಋಗ್ವೇದ ಶಾಖೆಗೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದು, ಕೆಲವರು ಯಜುರ್ವೇದ ಶಾಖೆಗೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಅಗ್ರಹಾರವು ವೈದಿಕ ಅಧ್ಯಯನ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದಾಗ, ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರ ದೇಶಗಳಿಂದ ಆಗಮಿಸಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಈ ಅಗ್ರಹಾರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
#ಅಗ್ರಹಾರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ನೀಡಲಾದ ಮುಂದಿನ ದತ್ತಿಗಳು
ತಾರಣ ಸಂವತ್ಸರದ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ತೃತೀಯಾ ತಿಥಿಯ ಮಂಗಳವಾರದಂದು (ಇದು ಗ್ರೆಗೋರಿಯನ್ ಕಾಲಗಣನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕವರ್ಷ 1404ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 16ಕ್ಕೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ), ಕಾಳಿಕಾದೇವಿ ಹಾಗೂ ಕಮಠೇಶ್ವರದೇವರ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಕರುಮಪ್ಪ ಬೋಗಾರ ಹೆಗ್ಗಿ ಶೆಟ್ಟಿಯು ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಅಗ್ರಹಾರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಮೂರು ವಕ್ಕಲರನ್ನು (ವೃತ್ತಿಜೀವಿಗಳನ್ನು) ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದನು. ಇವರು ಒಬ್ಬ ಶೈವ ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗ, ಒಬ್ಬ ಬಡಗಿ ಹಾಗೂ ಒಬ್ಬ ಕಮ್ಮಾರರಾಗಿದ್ದರು.
ಅವರು ಅಗ್ರಹಾರದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು ಅಗ್ರಹಾರದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕೆಂಬ ಷರತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ, ಅವರ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಣಿಕೆ, ಹಡಪಗಾಣಿಕೆ, ಬಿಟ್ಟಿ, ಬಿಡಾರ, ಸೊಲ್ಲಗೆ, ನಾಡಸರದೆಯ, ಮಳವೆಯವರ್ತನೆ, ಉಡುಗೊರೆ ವೊಲುಪೆ, ಮೊದಲಾದ ವಿವಿಧ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮನ್ನಾ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ಮೂಲಕ ಅಗ್ರಹಾರದ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅವಶ್ಯಕ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವೃತ್ತಿಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ತೆರಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.
ಈ ಹಕ್ಕುಗಳು ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಹಾಗೂ ಭೂಮಿ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವರ ಸಂತತಿಗೆ ಅನುಭವಿಸಲು ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಜಾಮದಗ್ನವತ್ಸ ಗೋತ್ರದ ಯಜುಸ್ಸಾಖೆಯ ಸುಂಕಕಾರುಕಸಹ ವಿರಣ್ಣ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ.
#ಉಪಸಂಹಾರ
ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಶಾಸನವು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಹರಿಹರರಾಯ ದ್ವಿತೀಯರ ನಿಧನ, ಅವರ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಅಗ್ರಹಾರ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಭೂಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕುರಿತು ಅಮೂಲ್ಯ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ಶಾಸನ ಪಾಠವನ್ನು ಬಹಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದಾಗ ನಮಗೆ ಒಂದಿಷ್ಟು ವಿಷಯ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ - (೧) ಹರಿಹರ ರಾಯರ ನಿಧನರಾದ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಅಂದರೆ 24 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1404ರಂದು ವಿಠ್ಠಂಣ ವೊಡೆಯರು ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಅಗ್ರಹಾರವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಹರಿಹರೇಶ್ವರ ದೇವರನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲು ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಲು ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ವಿನಃ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಹಾಗೆ 28 ವ್ರಿತ್ತಿಮಂತರಿಗೆ ಅಂದೇ ಭೂದಾನವನ್ನು ನೀಡಿರುವುದಿಲ್ಲ (೨) ಇದಾದನಂತರ ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಅಗ್ರಹಾರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನೀಡುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ೩೩ ವಾಮನ ಮುದ್ರೆ ಕಲ್ಲನ್ನು ನೆಡುವ ಮೂಲಕ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ (೩) ಇದಾದನಂತರ ಶೃಂಗೇರಿಯ ಜಗದ್ಗುರುಗಳ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಅಗ್ರಹಾರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ (೪) ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿರುವ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲು ಶ್ರೀ ಹರಿಹರೇಶ್ವರ ದೇವರ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ರಚಿಸಲು ವಿಠ್ಠಂಣ ಮುಂದಾಗುತ್ತಾರೆ (೫) ದಾನಧರ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅನುಸಾರ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿ, ಶ್ರೀಹರಿಹರೇಶ್ವರ ದೇವರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಯ ಶುಭದಿನದಂದು 28 ವ್ರಿತ್ತಿಮಂತರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಭೂದಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ (೬) ಕೇವಲ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರ ವಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಮತ್ತು ವಿಜಯದಶಮಿಯ ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಶೃಂಗೇರಿಯ ಜಗದ್ಗುರುಗಳು ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಮೇಲ್ಕಂಡ ವಾದದಂತೆ, ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅದರಲ್ಲೂ ಮಳೆಗಾಲದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶುಭದಿನದಂದು ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರುಗಳ ದೈವಿಕ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಹರಿಹರೇಶ್ವರ ದೇವರನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಿಲಾ ಶಾಸನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಈ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಮೇಲಿನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.
ಈ ಶಾಸನವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತದೆ. ದತ್ತಿದಾರರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಶೈವ ಪರಂಪರೆಯವರಾಗಿದ್ದರೂ, ಶಾಸನದಲ್ಲಿ 33 ವಾಮನ ಮುದ್ರೆ ಕಲ್ಲುಗಳ ಬಳಕೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಶ್ರೀ ಹರಿಹರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ವೈಷ್ಣವ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ದೇವಾಲಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ವೈಷ್ಣವರು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅಥವಾ ಶೈವರು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರೋ ಎಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಂಶೋಧನೆ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.
ಕರಾವಳಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಪ್ತ ಮುಕ್ತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು—ಉಡುಪಿ, ಕೊಲ್ಲೂರು, ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ, ಕುಂಬಾಶಿ, ಕೊಡೇಶ್ವರ, ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ಗೋಕರ್ಣ—ಮೃತರ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಮೋಕ್ಷ ಲಭಿಸಲೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಅಗ್ರಹಾರವು ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಹರಿಹರರಾಯ ದ್ವಿತೀಯರ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಮೋಕ್ಷ ದೊರಕಲೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.
ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತ ದೇವಾಲಯವು ಕೆಳದಿ ಯುಗದಲ್ಲಿ (ಸುಮಾರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕವರ್ಷ 1500–1763) ಪುನರ್ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿತೆಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಇಂದಿಗೆ ಆರು ಶತಮಾನಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕಳೆದಿದ್ದು, ಮೂಲ ದತ್ತಿದಾರರ ಸಂತತಿಯವರು ಬಹುತೇಕ ಇಲ್ಲಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ದತ್ತಿಯಾಗಿ ನೀಡಲಾದ ಭೂಮಿಗಳ ಬಹುಭಾಗವೂ ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವರ ವಶದಲ್ಲಿದೆ.
ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಸಂಗತಿವೆಂದರೆ, ಇಂದಿಗೂ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಇಬ್ಬರು ಮೂಲ ದತ್ತಿದಾರರು—ಶ್ರೀ ಹರಿಹರೇಶ್ವರ ದೇವರು ಮತ್ತು ಶೃಂಗೇರಿ ಜಗದ್ಗುರು—ತಮಗೆ ಮೂಲತಃ ದತ್ತಿಯಾಗಿ ನೀಡಲಾದ ಭೂಮಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಸ್ವಾಧೀನವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಅದೆಷ್ಟೋ ಶತಮಾನಗಳೆ ಕಳೆದಿವೆ.
ಹೀಗಾಗಿ, ಮುಕ್ತಿ ಹರಿಹರಪುರ ಶಾಸನವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಭೂದಾನದ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲ; ಅದು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಸ್ಮರಣೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ದತ್ತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಭೂಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಆರು ಶತಮಾನಗಳ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಅಪೂರ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ.
#ಮುಕ್ತಿ_ಹರಿಹರಪುರ #ಮುಕ್ತಿಹರಿಹರಪುರ #ಶೃಂಗೇರಿಮಠ #ವಿಜಯನಗರ_ಇತಿಹಾಸ #ಶಾಸನ_ಅಧ್ಯಯನ #ಶೃಂಗೇರಿ_ಮಠ #ಹರಿಹರೇಶ್ವರ_ದೇವಾಲಯ #ಮಲೆನಾಡು_ಇತಿಹಾಸ #ಕರ್ನಾಟಕ_ಇತಿಹಾಸ #ವಾಮನಮುದ್ರೆ_ಕಲ್ಲುಗಳು #ಮರೆತುಹೋದ_ಇತಿಹಾಸ #ಮಲೆನಾಡು #ಶೃಂಗೇರಿ #ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ #ಶಿವಮೊಗ್ಗ #ಕರ್ನಾಟಕ
ಅಜಯ್ ಕುಮಾರ್ ಶರ್ಮ.
ಇತಿಹಾಸ ಸಂಶೋಧಕರು. ಬರಹಗಾರರು.
