08/05/2026
БАЙГАЛИА ХАМГААЛЬЯ, ЗОХИСТОЙ АШИГЛАЯ
Байгалийн баялаг, ан амьтдыг зөвхөн “орлого” гэж харах бодлого Монголын ирээдүйд эрсдэл дагуулж байна.
Сүүлийн жилүүдэд дэлхий нийт байгалийн нөөцийг хязгааргүй ашиглах ойлголтоос татгалзаж, “хамгаалангаа тогтвортой ашиглах” бодлого руу эрчимтэй шилжиж байна.
Уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилт, усны нөөцийн хомсдол, биологийн олон янз байдлын алдагдал зэрэг нь улс орнуудыг байгаль хамгааллын бодлогоо шинэчлэхэд хүргэж байна.
United Nations, IUCN, CITES зэрэг олон улсын байгууллагууд байгалийн нөөцийг “шинжлэх ухаанд суурилсан, урт хугацаанд тогтвортой ашиглах” зарчмыг дэмждэг.
Гэвч Монгол Улсад байгалийн дагалт баялаг, ан амьтдыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах нэрийн дор:
- агнуурын квот,
- тусгай зөвшөөрөл,
- дуудлага худалдаа,
- ашиглалтын лиценз зэрэг механизмаар мөнгөжүүлэх бодлого давамгайлсаар байна.
Асуудлын гол нь “ашиглалт” өөрөө бус, харин түүний хэрэгжилт, хяналт, шинжлэх ухааны үндэслэл, ил тод байдал сул байгаа явдал юм.
Дэлхий нийт ямар чиглэл рүү явж байна вэ?
* Олон улсын судалгаанууд байгалийн нөөцийг буруу менежменттэй ашиглах үед дараах эрсдэлүүд бий болдгийг анхааруулдаг:
- биологийн олон янз байдал буурах,
- экосистемийн тэнцвэр алдагдах,
- ховор амьтдын тоо толгой доройтох,
- хууль бус ан агнуур нэмэгдэх,
- авлига, ашиг сонирхлын сүлжээ үүсэх,
- орон нутгийн иргэдийн урт хугацааны амьжиргаа доройтох,
- аялал жуулчлалын тогтвортой үнэ цэнэ буурах.
Зарим улс оронд хатуу хяналттай, шинжлэх ухаанд суурилсан агнуур тодорхой хэмжээнд хамгааллын санхүүжилт болдог гэж үздэг ч бодит байдал дээр авлига, сул хяналт, ашиг сонирхлын зөрчил өндөр үед энэ тогтолцоо эсрэгээрээ байгаль доройтуулах эрсдэлтэй байдаг талаар олон улсын маргаан үргэлжилсээр байна.
Монголын бодлогын гол сорилт;
Монгол Улс байгалийн баялгийг хамгаалах урт хугацааны бодлогоос илүү “эдийн засгийн эргэлтэд хэрхэн оруулах вэ?” гэсэн өнцгөөс хэт удаан харж ирсэн.
Үүний улмаас:
байгалийн нөөцийн менежмент улс төрөөс хамааралтай болох,
судалгаа, үнэлгээ хараат бус байх,
квот тогтоол төд эргэлзээ үүсэх,
ашиг сонирхлын бүлэглэл нөлөөлөх,
хяналтын тогтолцоо сулрах эрсдэл бий болсоор байна.
Энэ нь байгаль хамгаалах ёстой тогтолцоо өөрөө байгалийн ашиглалтын механизм болж хувирах аюултай.
“Зохистой ашиглалт” гэж юу вэ?
“Зохистой ашиглалт” гэдэг нь: байгалийг мөнгөөр үнэлэхийг, лицензээр хуваарилахыг,
богино хугацааны ашиг олохын тулд экосистем доройтуулахыг хэлдэггүй.
Харин:
шинжлэх ухаанд суурилсан менежмент,
экосистемийн урт хугацааны хамгаалалт,
ил тод хяналт,
орон нутгийн оролцоо,
нөхөн сэргээлт,
хойч үедээ байгалийг бүрэн бүтэн үлдээх бодлогыг хэлдэг.
Өнөөдөр дэлхий нийт байгалийг зөвхөн “ашиглах нөөц” бус, үндэсний аюулгүй байдал, эдийн засгийн тогтвортой хөгжил, ирээдүй үеийн амьдралын баталгаа гэж үзэх болсон.
Эцсийн бүлэгт:
- Байгаль бол төсвийн орлого нөхөх хэрэгсэл биш.
- Ан амьтан бол дуудлага худалдааны бараа биш.
- Экосистем бол улс төр, авлигын наймааны талбар биш.
Хэрэв Монгол Улс байгаль хамгааллын бодлогоо шинжлэх ухаан, ил тод байдал, тогтвортой хөгжлийн зарчимд тулгуурлан шинэчлэхгүй бол дараах асуудал хаалга тогшоод эхэлснийг мөн дуулгах нь зөв байх. Үүнд;
- цөлжилт,
- усны хомсдол,
- амьтны төрөл зүйлийн устгал,
- экологийн доройтол
нь зөвхөн байгаль орчны асуудал биш, эдийн засаг, хүнс, үндэсний аюулгүй байдлын бодит эрсдэл болно.
Тиймээс өнөөдрийн хамгийн чухал уриа бол:
“БАЙГАЛИА ХАМГААЛЬЯ, ЗОХИСТОЙ АШИГЛАЯ.”
гэдгийг зөвхөн уриа биш, төрийн БОДЛОГЫН үндсэн зарчим болгох цаг болсон байна.
