18/11/2025
🌴 Xk’ok’o’ol Che’il Muna (Uk’aay Sáasil) 🌴
(Ruiseñor de la Ceiba de Muna - Canción del Atardecer/Amanecer)
Xk’ok’o’ol che’il ya’axche’o’
(Ruiseñor de la ceiba)
Ti’ Muna, Yucatán,
(De Muna, Yucatán)
Teech ta chi’ichnajil a k’u’che’
(Tú construiste tu nido)
Ich in lu’umil, chéen jump’éel sáansamal.
(En mi tierra, solo un fugaz instante.)
Kéen a wa’altech ba’axten a yaanten,
(Que me digas por qué me amaste,)
Wa chéen k’áantik ta xiknaj,
(Si tan pronto te fuiste volando,)
Kéen a wa’altech ba’axten ta ts’áaj in yaak’a’,
(Que me digas por qué me diste tu amor,)
Xk’ok’o’ol chéen je’el a máan bey k’aay.
(Ruiseñor que solo pasas como canto.)
In lob óolal chowak, in k’uux k’a’am
(Mi tristeza es profunda, mi dolor es callado)
K’a’ajsa’al a ts’u’utso’ob
(Recordando tus besos)
Táan u péeksik in o’olil;
(Que me hicieron soñar;)
Mix máak a wojel, xiknal,
(Nadie sabe, viajero (volador),)
Bix in wook’ol tumen a lu’umil
(Cómo he llorado por tu ausencia)
Yéetel u ki’il in k’a’ana’an k’a’ajsáaj
(Con la dulce esperanza)
U ja’aj k’a’ana’an a suut,
(De que habrás de volver,)
Xk’ok’o’ol, xiknal, ma’ in wojel in kuxtal.
(Ruiseñor, viajero, no sabré vivir.)
Wa kin pak’ik u bejil
(Y al mirar el sendero)
Ku bisik te’ Muna,
(Que lleva a Muna,)
Tu’ux jump’éel k’iin in pixan
(Donde un día mi alma)
Ta kaxtaj a jeets’el;
(Encontró tu calma;)
Way je’el in pa’atech
(Aquí estaré esperando)
Tak ka a kaxt in wéech.
(Hasta que te vuelva a ver,)
Xk’ok’o’ol ku suut,
(Ruiseñor que regresas,)
In k’a’ay a’ana’anil in chi’ich.
(Seré tu arrebol (el brillo del atardecer/amanecer).)
Algunas notas sobre la traducción:
Xk’ok’o’ol Che’il: "Ruiseñor de la ceiba" o simplemente "ruiseñor" (ave cantora). El sufijo "-il" indica posesión o relación.
Chi’ichnajil a k’u’che’: "Hiciste tu nido".
Chéen jump’éel sáansamal: "Solo un fugaz instante" para capturar "refugio fugaz".
Xiknal: Significa "volador" o "viajero" (referente a aves), usado en lugar de "viajera" para la golondrina.
In k’a’ana’an k’a’ajsáaj: Literalmente "mi necesaria esperanza", pero se entiende como "mi dulce esperanza" en el contexto.
Ku bisik te’ Muna: "Que lleva a Muna".
Tak ka