Cliotravel Expeditions to the past

31/10/2026

Afgelopen lente en zomer heeft Cliotravel de redactie gevoerd bij de productie van een prentenplakboek met nostalgische foto's over de gemeente Leudal. Dit was een opdracht van de winkels Albert Heijn Heythuysen-Heerschap en Albert Heijn Haelen-Heerschap n.a.v. het zestigjarige bestaan van de Heerschap-groep. De foto's in het boek zijn ter beschikking gesteld door de diverse heemkundeverenigingen in Leudal. Vorige week is het plakboek gepresenteerd en vanaf maandag 2 november a.s. start de actie in bovengenoemde winkels. Dus ik zou zeggen verzamelen en plakken maar, om een mooi boek over de geschiedenis van de gemeente Leudal bij elkaar te sprokkelen. Heemkundeverenigingen van Leudal, bedankt voor de foto's en de input.

22/10/2026

Op zaterdagmorgen 21 november a.s. om 10.00 uur start in de bibliotheek van Heythuysen de cursus Canon van Limburg. In 16 lessen en 54 zogeheten vensters wordt de bijzondere geschiedenis van de provincie Limburg behandeld. Voor meer informatie en opgave, check https://bibliocenter.op-shop.nl/ingang/anderecursussen/11657/cursus-limburgse-geschiedenis-met-de-nieuwe-canon-van-limburg/21-11-2026

Het had overigens niet veel gescheeld of Limburg was een onderdeel van Duitsland geweest en was deze tekst in het Duits geschreven. Lees onderstaand verhaal maar eens.

De separatistenbaron van Baarlo
We schrijven het jaar 1849. Tumult in de Paulskirche in Frankfurt am Main. "Heraus von Scherpenzeel! Heraus!". De leden van het Duitse parlement waren duidelijk geïrriteerd over het gedrag van die eigenwijze baron Van Scherpenzeel Heusch van kasteel De Berckt in Baarlo. Een jaar eerder had deze Nationale Vergadering nog op aandringen van de baron een verklaring aangenomen dat Limburg exclusief Duits gebied was en daarom van Nederland afgescheiden diende te worden. En vervolgens gebeurde er met deze resolutie …niets. De baron had na zoveel maanden genoeg van deze slappe houding van het congres en bij monde van zijn secretaris, de baron sprak geen woord Duits, werd de geachte afgevaardigden de mantel uitgeveegd en liet hij weten dat hij zijn ontslag indiende.

Belastingjuk
Als het aan Jan Lodewijk Baron van Scherpenzeel Heusch (1799-1872) had gelegen, dan waren Nederlands zuidelijkste inwoners Duitse onderdanen geweest. Maar het liefst had hij Limburg als onderdeel van België gezien. Dat was in 1839 bij de scheiding van België en Nederland niet gelukt. In 1830 koos de gehele provincie Limburg tijdens de Belgische opstand met ganser harte voor de nieuwe staat België. Echter in het Verdrag van Londen schaarden de Europese grootmachten het oosten van Limburg weer terug onder het gezag van Nederland. Furieus was onze aristocraat en grootgrondbezitter over deze Salomonische kloving geweest. Om na negen jaar Belgisch bestuur weer geconfronteerd te worden met dat vermaledijde Hollandse belastingjuk. Hij had dus vooral economische bezwaren, want in zijn ogen kon het landgewest Limburg nauwelijks profiteren van de handelsvoordelen van de zeenatie Nederland. De Belgenliefde zat zo diep bij de baron, dat hij zelfs twee kinderen naar de nieuwe Belgische koning Leopold had vernoemd. De Europese machthebbers creëerden in al hun wijsheid van oostelijk Limburg een staatkundig curiosum. Het gebied werd namelijk niet alleen een Nederlandse provincie, maar werd tevens als hertogdom toegevoegd aan de Duitse Bond: een los samenraapsel van tientallen Duitse staten en staatjes. Terwijl de inkt van het verdelingsverdrag in Londen nog aan het opdrogen was, verhuisde de baron naar kasteel De Berckt in Baarlo.

Woelgeesten
In zijn nieuwe kasteel ontpopte Scherpenzeel zich als een vurige Limburgse separatist. In Baarlo werd zelfs een extra regiment huzaren ingekwartierd om hem en zijn vrienden, woelgeesten lezen we in de verslagen, in de gaten te houden. In de eerste jaren zijn de denkbeelden van de baron gericht op een onafhankelijk Limburg, maar deze evalueren langzaam maar zeker naar het laten opgaan van het hertogdom in de Duitse Bond. In 1848 kreeg hij zijn kans om Limburg uit het Nederlandse staatsverband los te wrikken en helemaal over te hevelen naar Duitsland. In dat roerige jaar ontbrandde in de Duitse Bond een revolutionair vuur om tot meer Duitse eenheid te komen. Ieder bondslid werd gevraagd vertegenwoordigers naar een grondwetgevende vergadering te sturen. Scherpenzeel liet zich afvaardigen naar dit parlement, dat bijeenkwam in Frankfurt. Maar Limburg bleef uiteindelijk bij Nederland. Het hoofddoel van het congres, een Duitse eenheid, werd trouwens ook niet gerealiseerd. Toen de Nationale Vergadering de keizerskroon aan de koning van Pruisen aanbood, bedankte deze beleefd voor de eer met de woorden: "Keizers worden niet door het volk maar door God gekozen". De Duitse Bond leidde daarna nog een kwakkelend bestaan en hief zichzelf in 1866 op. Limburg werd in 1867 definitief van zijn Duitse bondsverplichtingen verlost en werd pas vanaf dat moment een volwaardige provincie van Nederland.

Bismarck
En de baron? Die trok zich in 1849 helemaal terug uit de politiek. Ook zijn lidmaatschap van de Tweede Kamer in Den Haag hing hij aan de wilgen. In latere jaren verhuisde hij naar kasteel ‘Het Steenen Huys’ in Vlodrop, een erfenis van zijn vrouw. De baron wijdde zich aan de vernieuwingen in de landbouw en werd nog oud genoeg om in 1871 de Duitse eenheid te beleven. Die vond van bovenaf onder de strakke regie van de Pruisische kanselier Bismarck in "Blut und Eisen" en zonder de deelname van Limburg plaats. Over dit laatste hoeven we, gelet op het verdere verloop van de Duitse geschiedenis, niet erg rouwig te zijn. Misschien dat een enkele Limburgse voetbalfanaat er anders over denkt, want als Limburg destijds Duits was geworden dan hadden we al diverse keren het wereldkampioenschap kunnen vieren.

Bijschrift foto: Jan Lodewijk Baron van Scherpenzeel Heusch (foto: archief Cliotravel)

13/10/2026

Hoe verwoestend de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) in de Westhoek heeft huisgehouden, blijkt wel uit de volgende anekdote. In juni 1919, terwijl in Parijs de vredesonderhandelingen nog volop aan de gang waren, bracht de Amerikaanse president Woodrow Wilson een bezoek aan België. Hij wilde wel eens met eigen ogen de immense materiële verwoesting en de menselijke tol van de oorlog aanschouwen.

Ook de Westhoek stond op het programma. Eén van de plaatsen die het gezelschap in deze streek zou bezoeken, was Poelkapelle, op korte afstand van Ieper gelegen. Het dorp was tijdens de oorlog vrijwel volledig van de kaart geveegd. Om de locatie van de vroegere dorpskern aan te duiden, stond voor de ruïnes van de oude kerk een houten p**l met de naam van het dorp geplaatst. Volgens het verhaal was die p**l echter omgevallen, waardoor de presidentiële colonne het dorp ongemerkt voorbijreed. Pas kilometers verderop besefte het gezelschap dat ze hun officiële stop al lang hadden gemist.

Poelkapelle geniet vooral in Frankrijk enige bekendheid dankzij Georges Guynemer, een beroemde Franse gevechtspiloot uit de Eerste Wereldoorlog. Op 11 september 1917 verdween hij tijdens een gevechtsvlucht boven het front bij Poelkapelle. Hij keerde niet terug van zijn missie; zijn vliegtuig en zijn lichaam zijn nooit met zekerheid teruggevonden. Guynemer had op dat moment 53 officieel erkende luchtoverwinningen op zijn naam staan. Daarmee werd hij één van de beroemdste Franse vliegende azen van de Eerste Wereldoorlog. In 1923 werd in Poelkapelle een monument ter ere van de piloot onthuld. Toen België in 1977 zijn gemeenten grondig hertekende, werd Poelkapelle samengevoegd met Langemark en enkele andere dorpskernen tot de huidige gemeente Langemark-Poelkapelle. Volgens een overlevering zou Frankrijk actieve druk op de Belgische minister van Binnenlandse Zaken hebben uitgeoefend om de naam Poelkapelle koste wat kost in de nieuwe gemeentenaam te behouden.

Meer verhalen horen over de Eerste Wereldoorlog in Ieper, check in voor onze Ieperreis.

Foto's : Het Guynemer-monument in Poelkapelle anno 2026 en de onthulling van het monument in 1923 (let op de ingegraven tank op de voorgrond).

06/10/2026

Afgelopen vrijdag hebben we weer een Bokkenrijderstocht gehouden, met veel nieuwe bezoekplekken zoals de Kluis op de Schaelsberg bij Valkenburg, kasteel Limbricht, de Bokkenrijderskapel in Urmond en de Rosa-kapel in Sittard. In deze laatste twee kapellen zouden de Bokkenrijders hun goddeloze eed hebben gezworen. Maar is dat werkelijk gebeurd? Of is dit verhaal uit de duim gezogen?

Dat laatste is zeker niet ondenkbaar. De Bokkenrijders, veelal hongerdieven, pleegden onder meer inbraken in kerken en kloosters, omdat in die tijd daar nu eenmaal de rijkdom zat. Contemporaine schrijvers, vaak afkomstig uit katholieke kring, grepen deze diefstallen aan om de Bokkenrijders neer te zetten als goddeloze en zelfs satanische figuren. Dit blijkt ook uit het woord Bokkenrijder, want de bok werd geassocieerd met de duivel. Zo groeide rond de bende een duistere reputatie waarin feiten en mythen steeds meer met elkaar verweven raakten.

29/09/2026

Tijdens onze expeditie naar het eiland Rügen schenken we aandacht aan een opmerkelijke episode uit de Europese geschiedenis: de reis van Lenin in april 1917, toen hij vanuit zijn ballingschap in Zwitserland via Duitsland en Scandinavië naar Rusland terugkeerde.

Nadat tijdens de Februarirevolutie van 1917 tsaar Nicolaas II was afgezet, ontstond in Rusland een Voorlopige Regering. Die regering brak weliswaar met het tsaristische regime, maar bleef in het geallieerde kamp en zette de oorlog tegen Duitsland voort. Voor Duitsland was het daarom van groot belang om het revolutionaire vuur in Rusland verder aan te wakkeren en mogelijk zou Lenin, de leider van de bolsjewieken, de man zijn die daarbij een belangrijke rol kon spelen. Lenin verbleef op dat moment in ballingschap in Zwitserland.

Hij verkreeg van de Duitse autoriteiten toestemming om, samen met een groep medestanders, per "verzegelde" trein door Duitsland te reizen. In Sassnitz op Rügen eindigde het Duitse traject en werd de reis over zee naar Scandinavië voortgezet. Via Zweden en Finland bereikte Lenin uiteindelijk Petrograd, waar hij enkele maanden later tijdens de Oktoberrevolutie (eigenlijk geen revolutie, maar een putsch) de macht greep en al spoedig de vrede van Brest-Litovsk met Duitsland sloot. Het is wellicht de eerste keer in de geschiedenis geweest dat een land middels het opstoken van binnenlandse onrust een regimewisseling ten eigen gunste bij de tegenstander wist te bewerkstelligen.

Er is nog een tweede reden om Lenin in Sassnitz ter sprake te brengen. Deze plek laat namelijk ook zien hoe wij met geschiedenis omgaan. Tijdens de DDR-tijd werd Lenin's treinreis in Sassnitz glorieus herdacht. In een treinwagon voor het station was een museum aan de reis gewijd – overigens niet in de wagon waarin Lenin daadwerkelijk had gereisd. Op een plein stond een buste van Lenin en ook een Leninstraße herinnerde aan zijn naam. Na de val van de Muur en de Duitse hereniging veranderde dat in korte tijd ingrijpend. Veel symbolen, monumenten en straatnamen die herinnerden aan de socialistische staat verdwenen uit de openbare ruimte. Wat tijdens de DDR als revolutionaire en heldhaftige geschiedenis was voorgesteld, werd voor veel inwoners een onderdeel van een verleden waarvan men zich juist zo snel mogelijk wilde bevrijden. Sassnitz vormde geen uitzondering en tegenwoordig herinnert slechts nog een kleine plaquette, weggedrukt aan de rand van het centrum, aan de historische oversteek van Lenin.

28/09/2026

Wat een historie ligt er rondom ons hotel op het eiland Rügen (D). Ten eerste is daar een toren die is opgericht ter ere van Ernst Moritz Arndt. Hij was een vroeg-Nationalistische dichter uit het begin van de 19e eeuw, die in zijn gedicht Was ist Deutschland? al opriep tot eenheid. Dat hij in dit verenigde Duitsland geen plaats zag voor Joden werpt al een schaduw vooruit op de Holocaust van een eeuw later.

Ten tweede stoten we op een herdenkingsmonument voor de gevallenen uit de Eerste Wereldoorlog. Dit monument is duidelijk geïnspireerd door het grote Tannenbergmonument in het voormalige Oost-Pruisen.

Tenslotte vinden we in de bos nog de stenen restanten van het Hans Mallonmonument. Hij was een jonge N**i die in 1931aan zijn verwondingen door een gevecht met tegenstanders het leven liet. Dat was althans het verhaal dat de Bruinhemden van Hi**er wilden doen geloven. Na de Machtergreifung in 1933 verscheen op Rügen een gedenkplaats voor de jonge "martelaar", van waaruit de Rügense jeugd zelfs te voet naar de Partijdagen in Neurenberg vertrok. Vermoedelijk is zijn dood minder dramatisch geweest en is hij gestorven aan een ordinaire middenoorontsteking.

22/09/2026

Op onze laatste Auschwitz-Coselreis heeft deelneemster Jody Zeligman de namen van de vermoorde familieleden van haar opa voorgelezen. De familie Zeligman was een Joods gezin uit Meerssen in Zuid-Limburg. Het was voor ons een bijzondere eer om haar naar de plek in Auschwitz-Birkenau te begeleiden, waar deze familieleden vermoedelijk zijn vergast (bekend als Weisses Haus of Bunker II). Ook in de derde generatie is het trauma nog steeds voelbaar.

21/09/2026

Onze derde Bokkenrijderstocht op vrijdag 2 oktober a.s. hebben we aangepast. Helaas zal schrijver Ton van Reen de excursie deze keer niet begeleiden.

We gaan deze editie met een kleiner busje, waardoor we veel dichter bij de verschillende Bokkenrijdersplekken kunnen komen. Op diverse locaties krijgen we uitleg van lokale gidsen. Bij kasteel Limbricht maken we gebruik van een interessante audiotour.

Kortom: een mooie manier om meer te ontdekken over de geschiedenis en verhalen rond de Bokkenrijders in Limburg!

Heb je interesse om mee te gaan? Kijk dan voor het Bokkenrijdersprogramma op:

Bokkenrijderstocht De werkelijkheid achter de legende

20/09/2026

Het was gisteren wel even proppen om met zijn allen in het kleinste museum van Nederland te kunnen: de Kleng Wach in Vaals. De oude grenspost was een onderdeel van het dagprogramma Grenzen, waarbij we ook het museum over Neutraal-Moresnet in Kelmis (B) hebben bezocht en was speciaal opgezet voor de heemkundevereniging van Roggel. Ook op zoek naar een historisch en/of cultureel daguitje voor uw vereniging, vraag Cliotravel.

24/08/2026

We gaan weer een Bokkenrijderstocht met schrijver Ton van Reen houden op vrijdag 2 oktober a.s. Voor meer informatie klik op https://www.cliotravel.nl/bokkenrijders/

We bezoeken o.a. de Kluis op de Schaelberg. Dit is het verhaal.
De Kluis op de Sjaelsberg in Schin op Geul is twee keer door Bokkenrijders overvallen. Beide keren was kluizenaar Arnold Haesen het haasje. Bij de eerste overval in de nacht van 1 februari 1761 kwam een groot aantal Bokkenrijders, onder leiding van Bokkenrijderskapitein en glasblazer Antoon Bosch uit De Heek naar de kluis en namen alles wat los zat mee. Het was een vrijdag, voor de kluizenaar een vastendag, en de Bokkenrijders probeerden de kluizenaar met geweld gebakken eieren met spek te voeren. Hij weigerde. De tweede overval was in de nacht van 17 maart 1761, toen kluizenaar Haesen een medebewoner had in de persoon van heremiet Peter Preckartz. De overvallers waren nu weer met meer dan honderd man. De kluizenaars werden mishandeld, tot ze het geld gaven dat door de gelovige bezoekers aan de kluis was geofferd.