17/10/2026
ℹ NAZWA HISTORYCZNA TEŻ JEST ZABYTKIEM/DZIEDZICTWEM
Dziś, 17 października, przypada Międzynarodowy Dzień Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.
ℹ Niematerialne dziedzictwo kulturowe to nie tylko kultywowane od dawnych lat tradycje, zwyczaje, obrzędy czy przekazy i legendy. To także nazwy miejscowe mające wartość historyczną, mające odniesienie do historii i kultury i mówiące o historii, kulturze, tożsamości czy "duchu miejsca". Często nazwy takie są jedynym śladem, świadectwem, utrwaleniem przeszłości i pamięcią o przeszłości, wobec niezachowania innych jej namacalnych elementów.
Tymczasem często nie znajduje to zrozumienia u decydentów i dlatego w Toruniu wiele z tych nazw jest beztrosko, bezrefleksyjnie czy bezmyślnie albo lekceważąco zmienianych i usuwanych. To kolejna dziedzina, w której Toruń nie dba o swoje dziedzictwo i niszczy je. O tym, że "ochronie mogą podlegać nazwy geograficzne, historyczne lub tradycyjne nazwy obiektu budowlanego, placu, ulicy lub jednostki osadniczej" mówi np. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, a także ratyfikowana przez Polskę w 2011 r. Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego uchwalona w 2003 r.
ℹ Dziś kilka przypadków urbanonimów - nazw miejscowych miejskich - ulic, placów, rzek, parków, które niestety za sprawą lekceważących decyzji władz miejskich przestały istnieć, zacierając tym samym pamięć i historię:
ℹ Prezentowany na załączonej ilustracji pomnik Zbigniewa Herberta stoi nieopodal ulicy Alojzego Tujakowskiego. Patron ten został przypisany dopiero w 2003 r. zmieniając dotychczasową nazwę tego odcinka ulicy - al. 500-lecia. Władze Torunia (Rady miejskiej pod przewodnictwem Bogdana Majora) nie uszanowały, nie doceniły historycznej nazwy tego traktu (al. 500-lecia odnoszącej się do 500. rocznicy powstania Torunia przeciw Krzyżakom z 1454 r.) i na wniosek (zlokalizowanej po sąsiedzku) Książnica Kopernikańska w Toruniu dokonały zmiany. Tu jednak rzuca się w oczy przede wszystkim rola tejże Książnicy, która przecież jako ośrodek naukowy, kulturalny, podtrzymujący niby pamięć o przeszłości powinna tym bardziej stać na straży zachowania dziedzictwa, tj. historycznego nazewnictwa, a nie działać przeciwnie wnosząc o jego zmianę (ewentualnie apelować o taką zmianę która przywraca oryginalne brzmienie ulicy - Czerwona Droga). W ten sposób uznano, że Tujakowski jest godniejszy niż dawna nazwa niosąca treść historyczną. Przecież Tujakowskiemu można było przypisać inną ulicę, ale najwidoczniej Książnica chciała mieć wspomnienie swego dawnego dyrektora tuż pod ręką.
A propos wspomnianego 500-lecia: określenie to często nie funkcjonuje w świadomości nie tylko wielu "zwykłych" Torunian, ale i urzędników miejskich, skoro utożsamiają tę rocznicę z rzekomym 500-leciem Torunia, podczas gdy ulica ta nie powstała 500 lat po założeniu Torunia, ale później, o czym tutaj: https://toruntour.pl/6117.
ℹ Tuż obok, między ul. Tujakowskiego (dawnej al. 500-lecia) a aleją 700-lecia Torunia i ul. Chopina mamy kolejny przykład nie tyle braku upamiętniania czy nawiązania do historycznej przestrzeni, co nawet jej zacierania. Oto w 2020 r. radni miejscy toruńscy pod przewodnictwem Marcina Czyżniewskiego nadali nazwę „Park Stulecia Powrotu Torunia do Wolnej Polski” tutejszemu obszarowi parkowemu, będącemu fragmentem rozległych Plantów toruńskich. Planty zaczęły powstawać na pocz. XX w. (ostatecznie wg planu I. Tłoczka z 1935 r.) na miejscu splantowanych bastionów dawnych barokowych fortyfikacji toruńskich, sięgających końca XVI w. Zatem zamiast nawiązania do kontekstu miejsca, zamiast zachowania pamięci o tych dawnych obwarowaniach w oficjalniej nazwie np. w postaci „Planty na Bastionie Nowym”, radni toruńscy bezrefleksyjnie nazwali ten fragment odnosząc go do wspomnianego wyżej stulecia. Tymczasem obszar ten ze stuleciem „powrotu Torunia do wolnej Polski” nie ma nic wspólnego, a okazuje się być jedynie przypadkową ofiarą poszukiwań gdzie upamiętnienie stulecia mogłoby przycupnąć. Przecież można było tę nazwę nadać jakiemuś miejscu, które ma związek lub jest na tyle neutralne, że nie kojarzy się z niczym szczególnym
ℹ Pozostając nadal w tej części Torunia nie można też nie wspomnieć o alei 700-lecia Torunia w kontekście dewastacji niematerialnego dziedzictwa, jakim w tym przypadku jest historyczna nazwa. Otóż aleję 700-lecia Torunia, prowadzącą z nowo wybudowanego mostu im. J. Piłsudskiego do ul. Wały i ul. A. Mickiewicza, wybudowano faktycznie w okolicznościach 700. rocznicy nadania praw miejskich Toruniowi, która przypadła w 1933 r. Nazwa ta więc wprost wskazywała na tę okrągłą rocznicę i jej swoiste upamiętnienie w postaci szerokiej alei i arterii. Teren wokół został uporządkowany i urządzony w formie parkowej jako wspomniane Planty.
Ideę tę władze Torunia zniszczyły jednak nie tylko poprzez nadanie nazwy związanej z ww. stuleciem, ale także poprzez zmianę w 1998 r. nazwy alei z 700-lecia Torunia na Jana Pawła II (o czym zdecydowała Rada miejska również pod przewodnictwem Bogdana Majora). W tym przypadku kuriozum polega na tym, że obecnie nazwę al. 700-lecia Torunia nadal nosi północny odcinek arterii, ale nie związany z ową rocznicą, bo powstały około 40 lat później, tj. około 1970 r.; jest to odcinek na północ od skrzyżowania zwanego placem Niepodległości.
ℹ Więcej: toruntour.pl/6115.
