08/05/2026
📅 7 MAJA 1794 📅
⚖️🌾 Uniwersał połaniecki. Kościuszko w obronie chłopów 🌾⚖️
W obozie pod Połańcem Tadeusz Kościuszko ogłosił dokument, który na trwałe zapisał się w historii polskiej myśli społecznej. Ogłoszony 7 maja 1794 r. uniwersał połaniecki był skierowany przede wszystkim do chłopów. Kościuszko oczekiwał od nich masowego wsparcia dla trwającej insurekcji przeciwko Rosji i Prusom. W realiach XVIII wieku był to gest wyjątkowy. Uniwersał znosił poddaństwo osobiste chłopów, czyli formalne przywiązanie do ziemi, ograniczał pańszczyznę i oddawał ludność wiejską pod opiekę władz powstańczych. Zapowiadał także ochronę przed nadużyciami ze strony dziedziców oraz możliwość sądzenia sporów z udziałem chłopów przez specjalne komisje.
Choć postanowienia uniwersału miały charakter ograniczony i nie wszędzie wprowadzono je w życie, sam fakt ich ogłoszenia miał ogromne znaczenie symboliczne. Kościuszko świadomie sięgnął po język praw i obowiązków. Próbował włączyć chłopów do wspólnoty narodowej jako podmiot, a nie jedynie zaplecze ekonomiczne czy militarne. W jego wizji walka o niepodległość nie mogła toczyć się bez poprawy losu najliczniejszej warstwy społeczeństwa.
Uniwersał połaniecki był pierwszą w historii nowożytnej Polski próbą systemowej ingerencji państwa w stosunki między wsią a dworem. Nie znosił pańszczyzny całkowicie, ale ograniczał samowolę właścicieli i wprowadzał zasadę ochrony chłopa przez władzę publiczną. W epoce, gdy większość Europy wciąż opierała się na porządku feudalnym, był to krok odważny i nowoczesny.
Insurekcja kościuszkowska upadła kilka miesięcy później, a Rzeczpospolita wkrótce zniknęła z mapy. Uniwersał połaniecki przetrwał jednak jako świadectwo, że polska walka o niepodległość od samego początku splatała się z pytaniem o sprawiedliwość społeczną i miejsce chłopów w narodzie.
📷 Karl Gottlieb Schweikart , Portret Tadeusza Kościuszki, Muzeum Narodowe w Warszawie, ca. 1802 r., domena publiczna.