Przewodnik Mariusz Wawrzyniak

Przewodnik Mariusz Wawrzyniak Jestem licencjonowanym przewodnikiem PTTK. Oprowadzam po Olsztynie, Warmii i Mazurach. Pracuję na terenie całego województwa warmińsko-mazurskiego.

21 października 1924 Bartoszyce (wtedy Bartenstein) zostały podłączone do sieci energetycznej. Prąd dostarczała „Ostpreu...
21/10/2025

21 października 1924 Bartoszyce (wtedy Bartenstein) zostały podłączone do sieci energetycznej. Prąd dostarczała „Ostpreußenwerk“ AG (Aktiengesellschaft, spółka akcyjna), która wytwarzała go w elektrowni wodnej we Frydlandzie (Friedland, dzisiejszy Prawdinsk), położonej na terenie ówczesnego powiatu bartoszyckiego (Kreis Bartenstein). Elektrownia powstała dzięki spiętrzeniu Łyny przez zaporę o długości ponad osiemset metrów i wysokości prawie osiemnaście. Powstałe jezioro miało powierzchnię prawie trzech kilometrów kwadratowych i długość około trzydzieści kilometrów. Elektrownia posiadała cztery turbiny wyprodukowane przez zakłady Schichau-Werke w Elblągu (Elbing), dzisiejszy zakład koncernu General Electric.
Bartoszycką sieć elektryczną za dziewięćdziesiąt trzy tysiące marek zbudowała w 1924 roku wyspecjalizowana w projektach energetycznych firma Siemens-Schuckert (w 1966 włączona do Siemensa). W mieście pojawiło się siedemdziesiąt elektrycznych latarni, do tego systematycznie podłączano kolejnych odbiorców - w efekcie w ciągu pięciu lat zużycie prądu wzrosło do trzystu tysięcy kilowatogodzin rocznie (całe miasto). Dla porównania (i licząc bardzo zgrubnie) - w dzisiejszych Bartoszycach same gospodarstwa domowe taką ilość prądu zużywają w mniej więcej tydzień.
Na zdjęciu Bartoszyce w świetle elektrycznym 😉😅

20 października 1552 w Rzeczycy koło Sieradza urodził się Szymon Rudnicki herbu Lis, dwudziesty piąty biskup warmiński, ...
20/10/2025

20 października 1552 w Rzeczycy koło Sieradza urodził się Szymon Rudnicki herbu Lis, dwudziesty piąty biskup warmiński, władający Warmią w latach 1604-1621. Odbył standardową drogę przygotowań do objęcia urzędu (dla kandydatów z Rzeczpospolitej) - studia w Krakowie i Włoszech, liczne kanonikaty w Polsce (poznański, krakowski, łęczycki i warmiński) oraz sekretarzowanie na dworach kolejnych królów (Batorego i Zygmunta III). Rudnicki miał przy tym trochę szczęścia, bo przebywając we Włoszech pracował dla kardynała Hozjusza, co okazało się przydatną znajomością. Święcenia kapłańskie przyjął dopiero w 1591, ale trzeba pamiętać, że w tamtych czasach wciąż wielu kanoników nie miało pełnych święceń - poprzestawali na niższych stopniach koniecznych la sprawowania urzędu. Pełne kapłaństwo było wymagane od kandydatów na biskupów.
Biskupstwo warmińskie było oczywiście nagrodą za prawie dwadzieścia lat służby na dworze królewskim - niemniej Szymon Rudnicki, który miał już 53 lata, kiedy został biskupem, okazał się świetnym rządcą diecezji - to jemu udało się założyć pierwszą po reformacji katolicką parafię w Königsbergu (Królewcu), odzyskać z rąk ewangelików kościół św. Mikołaja w Elblągu (wtedy oczywiście Elbing), wykupić Świętą Lipkę (Heiligelinde) i zbudowąć tam murowaną kaplicę, poprzedniczkę dzisiejszej świątyni.
Biskup zmarł 4 lipca 1621 w Lidzbarku Warmińskim (Heilsbergu), spoczywa w katedrze fromborskiej

19 października 1466, w niedzielę jak dziś, w toruńskim Dworze Artusa w obecności króla Polski Kazimierza IV Jagiellończ...
19/10/2025

19 października 1466, w niedzielę jak dziś, w toruńskim Dworze Artusa w obecności króla Polski Kazimierza IV Jagiellończyka i wielkiego mistrza Zakonu Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie Ludwiga von Erlichshausena podpisano traktat pokojowy kończący trwająca w latach 1454-1466 wojnę między Rzeczpospolitą a Zakonem, nazwaną potem trzynastoletnią. Postanowienia traktatowe znamy dziś jako drugi pokój toruński, dla odróżnienia od pierwszego, czyli tego, który zakończył wojnę z lat 1409-1411. Dla nas traktat ten ma znaczenie pierwszorzędne - w myśl jego postanowień niektóre ziemie naszego dzisiejszego województwa stały się integralnym obszarem ówczesnej Polski. Dotyczyło to Elbląga, Tolkmicka i części okręgu pasłęckiego (bez miasta) oraz ziemi chełmińskiej i michałowskiej (co nieco upraszczając - Nowe Miasto Lubawskie, Lubawa, Lidzbark nad Welem, zachodnie okolice Działdowa (bez miasta). Najważniejsze jednak było to, że pod zwierzchnictwo i opiekę Rzeczpospolitej przeszło biskupstwo warmińskie, które odtąd było polskie rzez 306 lat, do pierwszego rozbioru Rzeczpospolitej. Ponadto, zakonne państwo, którego stolicą był już Królewiec (bo Polska zagarnęła Malbork) stawało się lennem Polski.
Uzgadnianie zapisów trwało dość krótko - pierwsze rozmowy delegacji odbyły się 23 września, samo "pisanie" pokoju zajęło około tydzień.
I uwaga na marginesie - nie mam pojęcia, dlaczego Kazimierz IV jest tylko jakimś "Jagiellończykiem". Moim zdaniem, to nasz najlepszy król w historii, może tylko ojciec (Władysław II Jagiełło) mógłby mu zagrozić .

630 lat temu, 17 października 1395, biskup Henryk Sorbom lokował ostatnie (dwunaste), najmłodsze z warmińskich miast - B...
17/10/2025

630 lat temu, 17 października 1395, biskup Henryk Sorbom lokował ostatnie (dwunaste), najmłodsze z warmińskich miast - Bischofsburg (początkowo jako Bischburg), czyli dzisiejszy Biskupiec. Rzecz działa się w tamtejszym zamku (czy raczej strażnicy, możliwe, że wtedy jeszcze drewnianej) położonym mniej więcej naprzeciw dzisiejszego kościoła św. Jana Chrzciciela, nad rzeką Dymer.
Założenie miasta było możliwe dzięki ugodowej polityce biskupa Sorboma, który odpuścił trwające od dziesięcioleci przepychanki z Krzyżakami o przebieg granicy z Zakonem Krzyżackim na tym terenie. Potrzebował tam ośrodka administracyjno-handlowego, bo z miejsca lokacji do najbliższych miast było bardzo daleko (najbliższe Barczewo to ponad dwadzieścia kilometrów - dzień drogi). Biskupiec musiał powstać, było to konieczne z punktu widzenia interesów diecezji. Podobno pierwsza próba założenia miasta mogła mieć miejsce na terenie dzisiejszego Rzecka o kilkanaście lat wcześniej, ale z nieznanych powodów nie powiodła się (nie było to nic nadzwyczajnego, podobnie nie udały się pierwsze lokacje Braniewa czy Bartoszyc).
Przez czterysta lat istnienia miasto było niewielkim ośrodkiem na szlaku Królewiec - Warszawa, jego względny rozwój to dopiero XIX wiek, w jego połowie Biskupiec stał się miastem powiatowym, przejmując status od Reszla. Pod koniec stulecia dotarła do miasta kolej i wojsko, co również na wzrost liczby mieszkańców.
Dzisiejszy Biskupiec jest miastem prawie dziesięciotysięcznym, największym w powiecie olsztyńskim (oczywiście ziemskim, nie obejmującym Olsztyna). Miasto doznało ciężkich zniszczeń w czasie wojen światowych, lecz mimo to ślady dawnej świetności, szczególnie z przełomu XIX i XX stulecia, są w nim wciąż bardzo dobrze widoczne.

15 października 1877 w Olsztynie poświęcono ewangelicki kościół Chrystusa Zbawiciela. Wtedy świątynia nie miała jeszcze ...
15/10/2025

15 października 1877 w Olsztynie poświęcono ewangelicki kościół Chrystusa Zbawiciela. Wtedy świątynia nie miała jeszcze tej oficjalnej nazwy (nosi ją dopiero od 1999), ale była długo wyczekiwanym ukoronowaniem starań miejscowej społeczności ewangelickiej o własny dom modlitwy.
Ewangelicy w większej liczbie znaleźli się na katolickiej Warmii dopiero po pierwszym rozbiorze Polski w 1772. Hermetyczne dotąd księstewko biskupie musiało przyjąć pruskich urzędników i wojskowych, którzy reprezentowali różne konfesje, co pociągało za sobą konieczność budowy świątyń ewangelickich na Warmii (i analogicznie - katolickich na Mazurach).
W Olsztynie początkowo za kościół ewangelicki służył zamkowy refektarz, który nawet planowano przebudować na kościół (jak to się szpetnie stało w zamku reszelskim), ale szczęśliwie ostatecznie do tego nie doszło. Od lat dwudziestych XIX wieku przymierzano się do budowy nowego kościoła, początkowo dużego, według projektu Karla Friedricha Schinkla, ale ciągłe kłopoty z funduszami i trudności organizacyjne przez pięćdziesiąt lat nie pozwalały planów zrealizować.
Dopiero w latach 1876-1877, kiedy całe miasto bardzo intensywnie się rozbudowywało, na parceli między zamkiem i rynkiem, w sąsiedztwie plebanii zakupionej w 1825 roku, wybudowano dość mały kościół. Pod jego prezbiterium, jako kamień węgielny umieszczono ogromny głaz narzutowy - podobno kamień, który dał nazwę miastu Allenstein (Allenstein dosłownie znaczy - kamień w Łynie, Łyński kamień, przenośnie - gród na Łyną, zamek nad Łyną).
Kościół do dziś służy ewangelikom, w odróżnieniu od drugiej ewangelickiej świątyni Olsztyna - kościoła garnizonowego, który po II wojnie przejęli katolicy.

14 października 1413 roku na zamku w stołecznym Malborku (Marienburg) doszło do przewrotu pałacowego w Zakonie Szpitala ...
14/10/2025

14 października 1413 roku na zamku w stołecznym Malborku (Marienburg) doszło do przewrotu pałacowego w Zakonie Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, czyli po ludzku, u Krzyżaków.
Wielkim mistrzem (Hochmeister) był wówczas Heinrich von Plauen, człowiek , który uratował Zakon po klęsce grunwaldzkiej. W 1410 von Plauen był komturem w Świeciu (po niemiecku Schwetz) i w bitwie udziału nie wziął, bo zadaniem jego niewielkich sił była ochrona południowo-zachodniej flanki państwa krzyżackiego. Dzięki szybkim decyzjom i jeszcze szybszej jeździe (był w Malborku już 18 lipca, trzeciego dnia po bitwie) zdołał przygotować do obrony zamek malborski, co oczywiście uczyniło go twierdzą nie do zdobycia w normalnych warunkach, bez długotrwałego oblężenia i odpowiedniego uzbrojenia.
W nagrodę w listopadzie 1410 kapituła wybrała Plauena na Wielkiego Mistrza... I szybko wyboru pożałowała. Nowy szef był porywczy, nieskory do uznawania cudzych racji, mściwy i okrutny. Bunt był kwestią czasu, doszło do niego jesienią 1413, w momencie przygotowań do kolejnej wojny z Polską, kiedy część wojsk zakonnych zgromadzona koło Lidzbarka nad Welem (wtedy Lautenburga) odmówiła wykonania rozkazu. Wielki mistrz wezwał do Malborka przywódcę opozycji, którym był wielki marszałek (Oberster Marschall, w czasie wojny - drugi człowiek w państwie) Michael Küchmeister von Sternberg. Ten, czując co się święci pojechał do stolicy ze swoimi zwolennikami. Panowie zamknęli wielkiego mistrza, pozbawili go symboli władzy - kluczy i pieczęci i bezprawnie przejęli władzę nad organizacją. Heinricha von Plauen nie bardzo miał kto bronić - nie był lubiany wśród dostojników zakonu, zaś zamek był opustoszały - wojsko było w polu.
Pozbawiony stanowiska został zesłany na komturstwo w Pokrzywnie (Engelsburg) koło Grudziądza (Graudenz) , a potem uwięziony za knowania przeciwko nowemu mistrzowi, którym, co za niespodzianka, został Küchmeister. Wolność odzyskał dopiero w 1422 kiedy jego przeciwnik stracił władzę. Zmarł w 1429.

13 października 1705 w Gdańsku, krótko przed sześćdziesiątymi urodzinami, zmarł kardynał Michał Stefan Radziejowski herb...
13/10/2025

13 października 1705 w Gdańsku, krótko przed sześćdziesiątymi urodzinami, zmarł kardynał Michał Stefan Radziejowski herbu Junosza, w latach 1679-1688 biskup warmiński. Był jednym z biskupów-polityków, co wynikało przede wszystkim z tego, że Rzeczpospolita w czasie swoich rządów nad Warmią obsadzała tu postaci o wielkim znaczeniu, pochodzące z możnych rodów.
Na biskupstwo warmińskie mianował go w 1677 król Jan III Sobieski, jego brat cioteczny (biskup był synem Katarzyny Sobieskiej, siostry ojca Jana III) co nie spotkało się z uznaniem kapituły warmińskiej, zwlekającej z wyborem Radziejowskiego aż do roku 1679. Przyczyną, było to, że Radziejowski nie miał pruskiego pochodzenia, nie był też wtedy kanonikiem warmińskim. Rządcą diecezji pozostał do 1688, kiedy to uzyskał papieskie zatwierdzenie na arcybiskupstwo gnieźnieńskie, został prymasem i stał się drugim po królu człowiekiem w kraju.
W międzyczasie, w roku 1686, jeszcze jako biskup warmiński, został dziesiątym w historii kardynałem z Polski i czwartym na warmińskim tronie - po Hozjuszu, Batorym i młodym Wazie, co pokazuje rangę diecezji w tamtym okresie.
Pełniąc urząd często wyjeżdżał, ale mimo to śladów na Warmii zostawił po sobie wiele. Najbardziej znany to oczywiście Wieża Radziejowskiego, dzwonnica katedry fromborskiej, ale z jego fundacji pochodziły także organy katedry, z których został nam do dziś prospekt. W lidzbarskim zamku mamy po nim marmurowe portale (w tym ten do kaplicy zamkowej). Radziejowski konsekrował także kościoły w Jesionowie koło Dobrego Miasta i w Skolitach.

12 października 1953, w poniedziałek wieczorem, do Stoczka Klasztornego przewieziony został uwięziony przez władze komun...
12/10/2025

12 października 1953, w poniedziałek wieczorem, do Stoczka Klasztornego przewieziony został uwięziony przez władze komunistyczne prymas Polski, kardynał Stefan Wyszyński. Prymasa przewieziono samochodem z klasztoru kapucynów w Rywałdzie Szlacheckim (kujawsko-pomorskie, między Radzyniem Chełmińskim a Jabłonowem Pomorskim), gdzie trafił po aresztowani w nocy z 25 na 26 września tego roku. Droga wiodła przez Ostródę, Olsztyn, Dobre Miasto i Lidzbark Warmiński. Klasztor w Stoczku był wtedy w gestii państwa, został przejęty jako "mienie poniemieckie". Panowały w nim fatalne warunki - pokoje były zimne, wilgotne, kardynał Wyszyński pisał potem w "Zapiskach więziennych", że przez cały czas pobytu w tym klasztorze nie udało mu się rozgrzać stóp.
Miejsce wybrano zapewne nieprzypadkowo, było oddalone od głównych dróg, z niewielką liczbą mieszkańców. Sam obiekt - dość duży zespół pielgrzymkowy, otoczony wysokim murem, z ogrodem/parkiem idealnie nadawał się na więzienie.
Pamiętać trzeba jednak, że kardynał Wyszyński był przetrzymywany bez wyroku sądu, wyłącznie na podstawie decyzji władz, a bezpośrednią przyczyną tego bezprawnego uwięzienia było sławne "Non possumus" - sprzeciw prymasa wobec dekretu Rady Państwa, który stanowił, że o obsadzie kościelnych stanowisk będą decydować władze państwowe.
Prymas Wyszyński przebywał w Stoczku prawie rok, wywieziono go 6 października 1954 do Prudnika w dzisiejszym województwie opolskim. Potem była jeszcze Komańcza, kardynała uwolniono dopiero w 1956.

10 października 1999 w Elblągu odbyły się konsultacje społeczne dotyczące przynależności miasta do województwa warmińsko...
10/10/2025

10 października 1999 w Elblągu odbyły się konsultacje społeczne dotyczące przynależności miasta do województwa warmińsko-mazurskiego lub pomorskiego. Były one wynikiem wprowadzenia z dniem 1 stycznia 1999 nowego podziału administracyjnego Polski (tzw. reforma administracji rządu Jerzego Buzka) znacznie zmniejszającego liczbę województw (z 49 do 16).
Elblążanie zdawali sobie sprawę, że statusu stolicy województwa nie utrzymają, ale zależało im na przynależności do województwa pomorskiego ze stolicą w Gdańsku. Tymczasem w toku prac nad nowym podziałem (wiosna i lato 1998) Elbląg od początku znajdował się w województwie warmińsko-mazurskim ze stolicą w Olsztynie. Wywołało to silne i długotrwałe protesty, których kulminacją było złożenie wniosku o przeniesienie miasta i powiatu do województwa pomorskiego, zaś konsultacje miały być jednym z ważnych argumentów tej zmiany.
I były, bowiem wzięło w nich udział prawie 45 procent mieszkańców miasta, którzy w niemal 98% opowiedzieli się za Pomorzem. Niemniej, rząd wnioskiem się nie zajął, oficjalnie ze względu na brak stosownych uchwał z siedmiu rad gmin wchodzących w skład powiatu elbląskiego, które również były potrzebne (tylko gmina Młynary wniosek oficjalnie poparła).

9 października 1841 w Berlinie zmarł w wieku sześćdziesięciu lat Karl Friedrich Schinkel, pruski architekt, urbanista, m...
09/10/2025

9 października 1841 w Berlinie zmarł w wieku sześćdziesięciu lat Karl Friedrich Schinkel, pruski architekt, urbanista, malarz, twórca szkoły artystycznej, która wywarła ogromny wpływ na kolejne pokolenia architektów. Dzięki ciężkiej pracy, odrobinie szczęścia i znajomościom w pruskich wysokich sferach w 1815, mając 34 lata został kimś, kogo można nazwać głównym architektem Królestwa Prus (Geheimer Oberbaurat, dosłownie: tajny nadradca budowlany), dzięki czemu nie tylko planował budowle, ale też miał wpływ na ogólny wygląd pruskich miast.
Modelowym przykładem twórczości Schinkla jest tzw. Normalkirche-Schinkels, w swobodnym tłumaczeniu wzorcowy kościół Schinkla - ewangelicka świątynia budowana w niewielkich miejscowościach lub dla niewielkich społeczności ewangelickich (na przykład w katolickich miastach Warmii). Wzór pochodził od samego Karla Friedricha, ale poszczególne kościoły często projektował już ktoś inny, mówi się więc o szkole czy warsztacie Schinkla. Projekt był tani, nieskomplikowany architektonicznie, szybki w wykonaniu. Dzięki tym cechom, gwarantującym powtarzalność kościoły są do siebie dość podobne i przy minimalnym doświadczeniu rozpoznawalne na pierwszy rzut oka, nawet bez wiedzy historycznej czy architektonicznej.
W naszym województwie są to, na przykład, świątynie w Lidzbarku Warmińskim (to stuprocentowy Schinkel, dzieło samego mistrza; dziś cerkiew prawosławna św. Apostołów Piotra i Pawła), Braniewie (rzymskokatolicki kościół św. Antoniego), Wielbarku (kościół nieczynny, pozbawiony funkcji sakralnych) czy Dobrym Mieście (dziś biblioteka). Kościoły w Mikołajkach i Giżycku do dziś służą społecznościom ewangelickim.

Rezerwat challenge ostro do przodu.Wiedzialem, że będę koło niego jechał i go wypatrywałem. I udało się, tuż za Spychowe...
08/10/2025

Rezerwat challenge ostro do przodu.
Wiedzialem, że będę koło niego jechał i go wypatrywałem. I udało się, tuż za Spychowem wpadłem na Pupy.
Rezerwat jest leśny, na niemal sześćdziesięciu hektarach chroni mieszany starodrzew. Położony kolo Spychowa, tuż przy drodze 59 do Rozóg, jest łatwo dostępny, leśnicy wyznaczyli w nim ścieżkę dla zwiedzających.
Nazwa rezerwatu odnosi się do historycznej nazwy miejscowości, przy której się znajduje. Do 1945 było to niemieckie Puppen, w latach 1945-1960 polskie Pupy. Życie w Pupach nie bardzo pasowało ich mieszkańcom, więc nazwę zmieniono na Spychowo.
Na zdjęciu jest czerwona tablica i nazwa, zatem liczy się.
Krawat - bo turysta w krawacie jest mniej awanturujący się.
Do końca 110.

7 października 2014 w Hamburgu zmarł Siegfried Lenz, pisarz, jeden z klasyków niemieckiej literatury powojennej. Urodził...
07/10/2025

7 października 2014 w Hamburgu zmarł Siegfried Lenz, pisarz, jeden z klasyków niemieckiej literatury powojennej. Urodził się we wschodniomazurskim Lycku (Ełku) w 1926. Przed upadkiem III Rzeszy, wciąż jako nastolatek, zdążył być w Hitlerjugend, NSDAP (twierdził, że zapisano go bez jego wiedzy, ale raczej mijał się z prawdą), a w 1943, już po maturze trafił do Kriegsmarine. Zdezerterował z wojska krótko przed końcem wojny, kiedy jej losy były już przesądzone. W powojennych Niemczech pracował jako dziennikarz, potem niezależny pisarz. Był zwolennikiem porozumienia z Polską, towarzyszył kanclerzowi Brandtowi w sławnej wizycie w Warszawie w grudniu 1970 roku.
Jego dwie książki są o Mazurach - wydany w 1955 (po polsku 1988) zbiór opowiadań "Słodkie Sulejki" (tytuł oryginalny "So zärtlich war Suleyken") i powieść "Muzeum ziemi ojczystej" ("Heimatmuseum") z 1978 , która ukazała się w naszym kraju w 1991.
Pamięć o pisarzu jest szczególnie żywa w jego ojczystym Ełku. Od 2017 roku Tamtejsza Miejska Biblioteka Publiczna organizuje coroczny Międzynarodowy Konkurs Literacki im Siegfrieda Lenza.

Adres

Olsztyn

Strona Internetowa

Ostrzeżenia

Bądź na bieżąco i daj nam wysłać e-mail, gdy Przewodnik Mariusz Wawrzyniak umieści wiadomości i promocje. Twój adres e-mail nie zostanie wykorzystany do żadnego innego celu i możesz zrezygnować z subskrypcji w dowolnym momencie.

Skróty

Udostępnij

Kategoria