Warszawa dla każdego

23/01/2026

W jednej z nowszych sal Galerii Arcydzieł Zamku Królewskiego wiszą obrazy Agostina Tassiego, zakupione w 2023 roku.

Tassi to artysta o biografii trudnej i niejednoznacznej, działający w Rzymie na początku XVII wieku. Jego obrazy portów, ruin i katastrof łączą fascynację architekturą z mrokiem i dramaturgią.

Te dwa dzieła powstały jako pendant, czyli para przeznaczona do wspólnej ekspozycji. Dopiero czytane razem odsłaniają swoją opowieść:
to dwa kolejne momenty z „Eneidy” Wergiliusza.

🔹 Upadek Troi
Miasto płonie, trwa walka, tłum ucieka w ciemności. W pochodniach widzimy ludzi ginących, spadających do wody, tonących w mroku.
Widzimy tez Eneasza, który wynosi na barkach ojca Anchizesa i prowadzi syna - symbol początku drogi, która według rzymskiej tradycji doprowadzi do powstania Rzymu.

🔹 Antandros, port ucieczki
Drugi obraz pokazuje moment po katastrofie: miejsce zbiórki ocalałych, port, w którym buduje się flotę. Monumentalna architektura, ogrom przestrzeni i maleńkie sylwetki ludzi podkreślają skalę wydarzeń i kruchość ludzkiego losu.

To obrazy o trwodze, katastrofie i wzniosłości, o tej szczególnej przyjemności patrzenia na dramat z bezpiecznego dystansu.

Te obrazy na prawdę warto zobaczyć na żywo, są jednym z najmocniejszych punktów Galerii Arcydzieł.

22/01/2026

W Galerii Arcydzieł Zamku Królewskiego znajduje się obraz, który na pierwszy rzut oka wygląda jak realistyczny widok miasta. A jednak… nim nie jest.

„Widok Lier” Hendrika Fransa de Corta to przykład tzw. capriccia, czyli pejzażu „z wyobraźni”. Artysta nie przedstawia Lier takim, jakie było naprawdę. Rozszerza rzekę, przesuwa zabudowania. Chociaż są tu budynki, które faktycznie w Lier się znajdowały to malarz wprowadza ruiny i niską linię horyzontu, by stworzyć nastrojową, niemal teatralną wizję miasta.

To malarstwo zupełnie inne niż słoneczne weduty Wenecji czy reprezentacyjne widoki Warszawy Canaletta. Ten niewielki obraz był jednym z tych, które Stanisław August szczególnie cenił; wisiał m.in. w jego prywatnych wnętrzach. Dla króla i XVIII-wiecznych kolekcjonerów właśnie taka sztuka była znakiem dobrego smaku.

20/01/2026

Czy wiecie, że jeden z najdroższych obrazów w kolekcji Stanisława Augusta przedstawia… burzę?

„Burza morska” Ludolfa Backhuysena kosztowała króla 200 dukatów, czyli dokładnie tyle samo, co obrazy Rembrandta.
I nie bez powodu.

Backhuysen, żeby malować morze wiarygodnie, wypływał w morze podczas sztormów i przywiązywał się do masztu, obserwując fale rozbijające się o statek.
Na obrazie do dziś można odnaleźć jego sygnaturę na pływającej beczce oraz datę ukrytą na skrzyni miotanej falami.

📍 Obraz zobaczymy podczas spaceru po Zamku Królewskim w Warszawie już w najbliższa niedzielę, 25 stycznia 2026, o godzinie 11:00
🎟 https://fb.me/e/1UCydKM9Yh

10/01/2026

W nocy z 10 na 11 kwietnia 1864 roku w mieszkaniu Romualda Traugutta rozlega się gwałtowne, natarczywe pukanie. Do środka wpada uzbrojony oddział, szukają „pana Michała Czarneckiego”. Traugutt leży w łóżku. Właśnie wtedy kończy się ostatni dzień jego dyktatury.

Najpierw jest Pawiak. Traugutt ma tam spędzić około 40 dni. To, co chyba najbardziej dobijające: odcięcie od rodziny, od wiadomości, od jakiegokolwiek „świata zewnętrznego”.

Potem przychodzi 19 maja: przeniesienie do Cytadeli, do X Pawilonu, więzienia przeznaczonego dla politycznych. I wreszcie finał.

5 sierpnia 1864 roku. Noc dłuży się w nieskończoność. O świcie znów: cisza, a potem szczęk broni i ciężkie kroki na korytarzu. To epilog powstania.

Na miejsce egzekucji wiezie się pięciu skazanych:
Romualda Traugutta, Rafała Krajewskiego, Józefa Toczyskiego, Romana Żulińskiego, Jana Jeziorańskiego.
Dekret odczytywany jest długo, ostentacyjnie; tak, by musieli go wysłuchać pod szubienicą.

Około godziny dziesiątej Traugutt skonał.

08/01/2026

Zbliża się rocznica wybuchu Powstania Styczniowego. Jeśli macie ochotę zobaczyć, jak przedwojenne kino opowiadało o tamtym zrywie,zerknijcie na film „Wierna rzeka” (1936), ekranizację prozy Stefana Żeromskiego. Żeromski wielokrotnie wracał do tematów walki, klęski i ceny, jaką płaci się za niepodległość,i tu też to cały czas pobrzmiewa w tle.
I teraz rzecz, która dla mnie jest w tym filmie szczególnie interesująca: oglądamy historię XIX wieku, ale twórcy i aktorzy niosą na sobie ciężar XX wieku. Wojna dopisała wielu z nich brutalny, własny scenariusz. To jest „druga warstwa” tego seansu.
Reżyser: Leonard Buczkowski,nazwisko „pierwszoligowe” w historii polskiego kina (m.in. Szaleńcy, później Zakazane piosenki, Skarb, Przygoda na Mariensztacie).
Scenariusz: Anatol Stern,poeta i pisarz związany z awangardą; to on przełożył Żeromskiego na język kina.
Muzyka: Tadeusz Górzyński, skrzypek i kompozytor; zginął w czasie wojny w KL Majdanek (1942).
Słowa piosenek: Eugeniusz Żytomirski,po wojnie w konflikcie z władzami PRL, ostatecznie wyemigrował do Kanady.
Biografie aktorów, grających w filmie same w sobie są opowieścią:
• Barbara Orwid (Salomea Brynicka),prywatnie żona Buczkowskiego; gwiazda kina przedwojennego, po wojnie już nie wróciła do regularnej pracy przed kamerą.
• Jadwiga Andrzejewska (Ryfka),jedna z rozpoznawalnych twarzy kina międzywojennego, świetna w rolach dramatycznych.
• Amelia Rotter-Jarocińska (Księżna Odrowążowa), grała głównie przed wojną; zmarła w 1942 roku.
• Mieczysław Cybulski (Książę Józef Odrowąż),klasyczny amant przedwojennego kina; po wojnie wyemigrował do USA.
• Franciszek Brodniewicz (rotmistrz),w biografii wojennej podkreśla się odmowę współpracy z okupantem; zmarł w czasie Powstania Warszawskiego (1944).
• Kazimierz Junosza-Stępowski (Ołbromski), jeden z największych aktorów tamtej epoki; zginął w 1943 roku z rąk polskiego podziemia, a wokół tej sprawy do dziś narosło sporo sporów i niejednoznaczności.
• Józef Węgrzyn,wielka gwiazda teatru i kina II RP. Jego życie zostało złamane tragedią rodzinną: stracił syna, Mieczysława Węgrzyna, również aktora, zamordowanego w KL Auschwitz. To miało dla niego druzgocące skutki: alkoholizm, depresja, ostatnie lata w zakładzie dla nerwowo chorych. Zmarł 4 września 1952 roku w Kościanie.
Na marginesie: uważam, że ekranizacja z 1983 roku jest artystycznie lepsza. Ale ta wersja z 1936, właśnie przez „drugą warstwę” biografii twórców i aktorów, zyskuje dziś zaskakująco mocny, głęboki wymiar.
Czy da się oglądać historię XIX wieku bez myślenia o tym, co stało się z ludźmi, którzy ją w 1936 roku opowiadali?

Rok 1863, trwa Powstanie Styczniowe. Po krwawej walce oddział rosyjskich dragonów ściga Powstańca, który resztkami sił dostaje się do posiadłości rządcy Bryn...

07/01/2026

7 stycznia 1949 podczas brutalnego przesłuchania w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego został zamordowany Jan Rodowicz "Anoda". 2 tygodnie wcześniej został aresztowany w Wigilię Bożego Narodzenia. Jan Rodowicz był Powstańcem Warszawskim, wcześniej brał udział w licznych akcjach polskiego podziemia, m.in. w akcji pod Arsenałem.

29/12/2025

Dziękuję za sobotnie wspólne zwiedzanie Muzeum Archidiecezji Warszawskiej 🙂 Poniżej kilka zdjęć z oprowadzania

25/12/2025

Święta Bożego Narodzenia to dobry moment, by zatrzymać się na chwilę przy obrazie Francesco Bassano „Pokłon pasterzy”, powstałym około 1575 roku. Artysta należał do słynnej rodziny malarzy z Bassano del Grappa. Był synem Jacopo Bassano, twórcy jednego z najważniejszych rodzinnych warsztatów malarskich w Wenecji drugiej połowy XVI wieku.
W tym warsztacie malowali ojciec, synowie i uczniowie, a obrazy powstawały nie tylko na konkretne zamówienia, lecz także „na rynek”. Jeśli dobrze sprzedawały się sceny Bożego Narodzenia, malowano kolejne w zbliżonych układach, z drobnymi zmianami postaci, tła czy szczegółów. Dlatego dziś znamy dziesiątki wersji Pokłonu pasterzy i Pokłonu Trzech Króli autorstwa Jacopa i Francesca Bassanów, rozsiane po europejskich kolekcjach. Czasem sceny rozgrywają się na tle pejzażu, czasem architektury; raz pojawiają się pasterze, innym razem królowie, ale układ pozostaje rozpoznawalny.
Warszawski obraz jest jednak wyjątkowy. To nocna scena (nocturn), jedna z najwcześniejszych tego typu w malarstwie europejskim. Artysta operuje kilkoma źródłami światła: blaskiem księżyca w tle, płomieniem świecy, świetlistą glorią aniołów oraz naturalnym, wewnętrznym światłem bijącym od Dzieciątka. Te kontrasty światła i cienia zapowiadają rozwiązania, które kilkadziesiąt lat później rozwinie Caravaggio.
Uwagę przyciąga również niezwykle śmiałe ustawienie jednej z postaci pasterza odwróconego plecami do widza. Obraz ignoruje odbiorcę: postacie nie „pozują”, nie zapraszają spojrzenia z zewnątrz, lecz całkowicie skupiają się na Dzieciątku. To bardzo nowoczesne, wręcz prowokacyjne rozwiązanie, rzadkie w XVI wieku.
W tle pojawia się dodatkowa scena rodzajowa, niezwiązana bezpośrednio z pierwszym planem prawdopodobnie przedstawienie gospody, w której zabrakło miejsca. Jej znaczenie do dziś pozostaje przedmiotem interpretacji. Dawne hipotezy mówiące o autoportrecie artysty są dziś raczej odrzucane; scena ta wydaje się mieć bardziej symboliczny, moralizujący charakter.
Na uwagę zasługują także stroje. Nie są one „bezczasowe”, jak w malarstwie średniowiecznym, lecz współczesne artyście weneckie, noszone przez mieszczan i pasterzy XVI wieku. To jeden z wyraźnych znaków renesansowego myślenia: przeniesienie wydarzeń biblijnych w realia znane widzowi.
Obraz można zobaczyć w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej.

09/12/2025

Małżeństwo Aleksandra Jagiellończyka z Heleną Rurykowiczówną nie było egzotycznym epizodem ani politycznym nieporozumieniem. Było jednym z kilku racjonalnych sposobów porządkowania relacji w Europie Wschodniej na przełomie XV i XVI wieku. W świecie, w którym granice nie były jeszcze liniami na mapie, lecz strefami wpływów, a wojna i dyplomacja przenikały się bez wyraźnej granicy, związek dynastyczny pozostawał narzędziem polityki równie realnym jak armia czy traktat. Helena, córka Iwana III, miała stabilizować relacje litewsko-moskiewskie i przynajmniej na papierze zamykać okres ciągłych konfliktów. Projekt ten jednak się nie powiódł. Helena pozostała przy prawosławiu, co w praktyce uniemożliwiło jej koronację na królową Polski i osłabiło jej pozycję na dworze. Małżeństwo nie zdołało stać się fundamentem trwałej ugody, a napięcia polityczne szybko powróciły. Był to jeden z wielu momentów, w których próbowano rozwiązać strukturalny konflikt regionu środkowo wschodnioeuropejskiego środkami dynastii bez trwałego rezultatu. Sto lat później Rzeczpospolita znalazła się w jeszcze bardziej niezwykłej sytuacji. Po wydarzeniach wielkiej smuty nie tylko ingerowała w sprawy Moskwy, ale realnie narzucała jej rozwiązania ustrojowe. Pokonany car Wasyl IV Szujski złożył w Warszawie symboliczny hołd, a jego szczątki spoczęły w specjalnie wzniesionej Kaplicy Moskiewskiej, demonstracyjnym pomniku zwycięstwa. Kaplica ta była nie tyle aktem triumfalizmu, ile komunikatem w języku epoki: świadectwem chwilowej przewagi, która miała być widoczna dla posłów, dyplomatów i przyjezdnych. Jej późniejsze zburzenie, najpierw symboliczne, potem fizyczne, mówi wiele o odwróceniu układu sił w regionie. Ani małżeństwo Heleny, ani hołd Szujskich nie były "zmarnowanymi okazjami", były próbami wpisania Moskwy w porządek europejski na warunkach Rzeczypospolitej. Próby te się nie udały, ale nie dlatego, że były nieracjonalne lecz dlatego, że struktura siły w tej części Europy zmieniała się szybciej niż polityczne projekty, które miały ją ujarzmić.

18/11/2025

W monumentalnym dziele „Civitates Orbis Terrarum”, wydawanym przez kilkanaście lat w Kolonii przez Brauna i Hogenberga, swoistym pierwszym wielkim atlasie miast europejskich, kompendium widoków i planów najważniejszych ośrodków ówczesnego świata, w tomie VI z 1617 roku znalazła się także panorama Warszawy. Ten widok jest wyjątkowy. Pokazuje moment, w którym Warszawa zaczyna funkcjonować na mapie Europy jako miasto królewskie, a zamek jako infrastruktura odpowiadająca pozycji monarchy i politycznej rangi Rzeczypospolitej. Widzimy tu stały most na Wiśle, który co ciekawe w 1617 roku już nie istniał, bo został zniszczony przez krę w 1603 roku. Później, w zależności od potrzeb, budowano tu mosty pontonowe, oparte na łodziach, zapewniające komunikację z prawym brzegiem. To istotne, bo Warszawa leżała na przecięciu dwóch wielkich osi komunikacyjnych: północ-południe, wschód-zachód. To właśnie wtedy rośnie jej znaczenie jako węzła komunikacyjnego i politycznego. Na panoramie wyraźnie dominuje potężna wieża kolegiaty św. Jana najbardziej charakterystyczny punkt całego widoku. Ciekawostka: wieża runęła już w 1602 roku, więc w momencie publikacji tego tomu jej forma funkcjonowała właściwie jako wspomnienie. Zamek Królewski jest widoczny (dwa dymki po lewej stronie), choć ustępuje bryle kolegiaty św. Jana oraz kościoła św. Anny, które przyciągają wzrok o wiele bardziej. I w tym miejscu chcę podkreślić rzecz bardzo ważną: Zamek od samego początku istnienia był integralną częścią miasta. Zamek rósł i rozwijał się razem z miastem, wtopiony w jego zabudowę, podłączony do systemu ulic, funkcjonujący jako element miejskiej tkanki. Na tym widoku widzimy zamek w jego najstarszym kształcie: piastowsko-jagiellońskim. To szczególnie interesujące, bo w 1611 roku rezydencja miała już kształt charakterystyczny dla przebudowy wazowskiej. U Brauna i Hogenberga widzimy więc wcześniejszą fazę: zamek jako kompleks, który bardziej przypomina rezydencjonalno-obronną zabudowę miejską niż monumentalny pałac królewski, którym już w zasadzie był w momencie, kiedy panorama powstała. Źródłem dla autorów była zapewne panorama zamieszczona w konstytucji sejmowej z 1583 roku, czyli widok z lat 70. XVI wieku, o którym pisałem w poprzednim poście.

18/11/2025

Oto panorama Warszawy od strony Wisły z drugiej połowy XVI wieku. Jeśli mieli Państwo kiedyś w rękach dawne grafiki przedstawiające Warszawę, na pewno zwrócili uwagę, że aż do XIX wieku niemal wszystkie panoramy pokazują miasto właśnie od strony rzeki. Dlaczego? Po pierwsze skarpa warszawska. Wzniesienie, na którym stoi Stare Miasto, naturalnie monumentalizowało jego sylwetę. Patrząc z praskiego brzegu, miasto „rosło”, dosłownie wyrastało nad wodą. Po drugie Wisła. Rzeka otwierała szeroką perspektywę, pozwalając objąć wzrokiem całe miasto. Była też jednym z najruchliwszych szlaków komunikacyjnych w Europie. Pokazanie miasta „od strony Wisły” było więc sposobem na zaprezentowanie jego nowoczesności i handlowego znaczenia. W tej panoramie widzimy też potężną i najwyższą w Warszawie wieżę kolegiaty św. Jana, najbardziej charakterystyczny punkt warszawskiego horyzontu przez całe stulecia. Co ciekawe, tak będzie również w późniejszych panoramach. Ale ta panorama kryje coś jeszcze. W momencie, gdy powstała, Zamek Warszawski był już nie tylko rezydencją króla, ale także rezydencją parlamentarną, a gdzie właściwie jest Zamek? Nie tak łatwo go odnaleźć. wygląda jak zwykłe kamienice połączone ze sobą, bez monumentalnej fasady, do której dziś jesteśmy przyzwyczajeni. Proszę spojrzeć na pierwszy dymek po lewej stronie panoramy. Tam właśnie znajdą Państwo Zamek Królewski w jego jeszcze przedwazowskiej, bardzo niepozornej formie.