17/09/2026
17 września 1939 roku około godziny 5.00 rano Armia Czerwona przekroczyła wschodnią granicę Polski. Związek Sowiecki zaatakował państwo, z którym obowiązywał go pakt o nieagresji zawarty w 1932 roku i przedłużony w 1934 roku aż do 31 grudnia 1945 roku.
Sowiecka agresja nie była wydarzeniem przypadkowym. Stanowiła realizację ustaleń zawartych w tajnym protokole do paktu Ribbentrop–Mołotow, podpisanego 23 sierpnia 1939 roku przez III Rzeszę i ZSRR. Oba państwa wyznaczyły w nim swoje strefy interesów w Europie Środkowo-Wschodniej, obejmujące również terytorium Polski.
W tym samym czasie w bombardowanej i oblężonej Warszawie przebywał amerykański fotograf i filmowiec Julien Bryan. Do Warszawy przyjechał 7 września, w chwili gdy zagraniczni korespondenci, dyplomaci i przedstawiciele władz już ją opuszczali. Prezydent Warszawy Stefan Starzyński zapewnił mu samochód, przewodnika i tłumacza, dzięki czemu Bryan mógł poruszać się po mieście i dokumentować życie jego mieszkańców.
Przez dwa tygodnie fotografował i filmował bombardowaną Warszawę. Co szczególnie niezwykłe, część zdjęć wykonywał na kolorowym filmie Kodaka. Powstały w ten sposób pierwsze kolorowe fotografie II wojny światowej wykonane w Polsce — obrazy Warszawy, które nawet dziś robią niezwykłe wrażenie.
Z nakręconego przez Bryana materiału powstał w 1940 roku krótkometrażowy dokument „Oblężenie” („Siege”), pokazujący wojnę przede wszystkim z perspektywy ludności cywilnej. Film został w 1941 roku nominowany do Oscara.
Przy okazji dzisiejszej rocznicy zwraca uwagę jeszcze jedna rzecz. Bryan ani razu nie wspomina w filmie o agresji ZSRR na Polskę 17 września. Nie pojawia się Związek Sowiecki, Armia Czerwona ani sama data 17 września. Jest to o tyle interesujące, że Bryan pozostawał w Warszawie jeszcze przez kilka następnych dni — opuścił miasto dopiero 21 września — a narracja filmu dochodzi właśnie do „21. dnia wojny”.
Nie wiemy, dlaczego ten wątek nie znalazł się w gotowym filmie. Być może wynikało to po prostu z jego tematu: „Oblężenie” jest przede wszystkim opowieścią o niemieckim ataku na Warszawę i losie ludności cywilnej, a nie kroniką całej kampanii wrześniowej.
Z polskiej perspektywy całkowite pominięcie agresji sowieckiej może jednak dziwić. Niezależnie od tego uważam, że „Oblężenie” jest naprawdę bardzo dobrym i niezwykle mocnym dokumentem. Bryan nie koncentruje się na działaniach wojskowych, lecz przede wszystkim na zwykłych warszawiakach: uchodźcach, rannych, matkach z noworodkami, ludziach stojących po chleb czy próbujących ratować resztki dobytku.
Bryan nie zapomniał zresztą o Warszawie. W 1946 roku wrócił do zrujnowanego miasta, a później przyjeżdżał do Polski jeszcze kilkakrotnie.
Do filmu dołączam także polskie tłumaczenie napisów. Podstawą były automatyczne angielskie napisy wygenerowane przez YouTube, więc poprawiłem w nich oczywiste błędy transkrypcji i przełożyłem całą narrację na polski.
💥 SIEGE – Documentary film by Julien Bryan about the German invasion and siege of Warsaw in 1939 (PL)
➡ In September 1939, an American documentary filmmaker and photogr...
