18/08/2026
🔴 POMNIK ORLĄT POLSKICH NA WOJSKOWYCH POWĄZKACH
Monument nazywany dziś Pomnikiem Orląt Polskich upamiętnia młodych żołnierzy i ochotników poległych w obronie Warszawy podczas wojny polsko-bolszewickiej. Odsłonięto go 1 listopada 1929 r. na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach z inicjatywy pisarza i podróżnika Antoniego Ferdynanda Ossendowskiego, który już w 1922 r. zwracał publicznie uwagę na potrzebę godnego uczczenia i zabezpieczenia mogił młodych obrońców stolicy. Budowę finansowano ze składek społecznych oraz ze środków przekazanych przez magistrat Warszawy.
Projekt monumentu od strony architektonicznej opracował Adolf Buraczewski, dekorację rzeźbiarską wykonał Stanisław Jackowski, a realizacją kamieniarską zajął się zakład Jana Rudnickiego. W Komitecie Budowy Pomnika, oprócz Ferdynanda i Zofii Ossendowskich, działali m.in. Adolf Buraczewski, Andrzej Dowkontt, ks. Mieczysław Krygier oraz panie: Biernacka, Kruszewska, Radzymińska, Szeniawska, Wigurzyna i Zalewska.
Upamiętnienie wykonano z piaskowca. Jego zasadniczym elementem jest wysoka, mierząca ok. 6 metrów kolumna, zwieńczona orłem z rozpostartymi skrzydłami i krzyżem. Kolumnę pomnika osadzono na prostopadłościennej podstawie z centralną tablicą inskrypcyjną oraz dwiema płaskorzeźbami przedstawiającymi młodzież i żołnierzy idących do walki. Jedna płaskorzeźba nawiązuje do śmierci ks. Ignacego Skorupki pod Ossowem. Identyfikacja drugiej sceny nie jest całkowicie jednoznaczna. Część współczesnych przewodników widzi w niej Józefa Piłsudskiego, inne opisy mówią z kolei o wąsatym weteranie lub dowódcy przekazującym młodzieży pamięć o walce.
Pierwotnie pomnik stał w najbardziej reprezentacyjnym miejscu nekropolii: na niewielkim ziemnym wyniesieniu pośrodku okrągłego placu w osi alei głównej, u zbiegu obecnych kwater A-19, A-20, A-21 i A-22. Był bardzo dobrze widoczny od bramy głównej i stanowił kompozycyjne oraz ideowe centrum przedwojennej wojskowej nekropolii.
Fotografia z 1945 r., przedstawiająca grupę żołnierzy batalionu „Zośka”, pokazuje monument nadal w pierwotnym miejscu. Widoczny jest on również na zdjęciach z pogrzebu gen. Karola Świerczewskiego z 1 kwietnia 1947 r. Oznacza to, że do przeniesienia doszło dopiero po tej dacie, prawdopodobnie na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych. Dokładnego dnia ani decyzji administracyjnej nie udało się dotychczas odnaleźć w materiałach dostępnych online. Powodem była zarówno wymowa ideologiczna monumentu, niewygodna dla władz komunistycznych, jak i jego usytuowanie na osi głównej alei, którą zaczęły przechodzić oficjalne kondukty pogrzebowe. Pomnik rozebrano na części i ustawiono około 200 metrów dalej, w mniej eksponowanym miejscu, gdzie stoi do dziś.
Pomnik po przeniesieniu zachował zasadniczo przedwojenną formę i do dziś jest regularnie czyszczony oraz konserwowany. Obecnie odbywają się przy nim państwowe i społeczne uroczystości rocznicowe związane z Bitwą Warszawską, czego świadkami byliśmy zaledwie kilka dni temu.
, , , ,
