Blog odkrywcy

Wskazówki dojazdu Strona internetowa

Blog odkrywcy https://www.youtube.com/

Ciekawostki linii piaskowej P103 ze stacji Brzozowica do stacji Będzin Łagisza Interesting facts about the P103 sand rai...
22/10/2026

Ciekawostki linii piaskowej P103 ze stacji Brzozowica do stacji Będzin Łagisza
Interesting facts about the P103 sand railway line from Brzozowica station to Będzin Łagisza station

Cały film o linii piaskowej P103 na moim kanale YouTube na playliście Kolejowe Ciekawostki. Link do filmu w komentarzach.

The full video about the P103 sand railway line is available on my YouTube channel in the "Railway Curiosities" (Kolejowe Ciekawostki) playlist. You can find the link to the video in the comments.

Linia P103 o długości 4,17 km była ściśle związana z otwartą w 1972 Magistralą Błędowską, czyli linią P101 z Kuźnicy Warężyńskiej do Bańgowa, gdzie łączyła się z Magistralą Północną. Od 1991 należała do kopalni piasku Kuźnica Warężyńska utworzonej w 1972. Bardzo ważnym punktem Magistrali Błędowskiej była stacja towarowa Brzozowica zlokalizowana na 4,74 km od Kuźnicy Warężyńskiej otwarta w 1956, a zamknięta w 2012. Od stacji na wschód prowadziła linia do stacji Ksawera, a na zachód do posterunku Bańgów. Następnie linia P101B prowadziła z Brzozowicy do Szybu Walery Kopalni Paryż. Na północ natomiast odgałęziała się bocznica do Elektrowni Łagisza oraz zbiornika kruszywa. Istniała również bocznica do nieistniejącej fabryki domów w Łagiszy oraz upadowej Będzin.

Elektrownia Łagisza - Stacja towarowa zlokalizowana na 2,27 km posiadała 6 torów głównych. Na stacji znajdowały się dwie nastawnie BŁ przy wylocie na Piekło i BŁ1 przy wylocie na Grodziec. Sama stacja w dużej mierze została zbudowana na potrzeby Elektrowni Łagisza.

Elektrownia Łagisza - Pierwsze plany budowy elektrowni istniały już w XX leciu międzywojennym. Podczas wojny Niemcy podjęli realizację budowy elektrowni Walter, jednak prace przerwano jesienią 1944. Komisja Oceny Projektów Inwestycyjnych Ministerstwa Górnictwa i Energetyki w 1958 zatwierdziła lokalizację i budowę elektrowni z uwagi na bliskie położenie Czarnej Przemszy oraz kopalń węgla. Pierwszy etap budowy rozpoczął się w 1960.

Będzin Łagisza - stacja otwarta w 1941, w której 01.11.1981 zawieszono ruch pasażerski.
Nazewnictwo:
1941 - 1945 Lagischa, 1945 - 1974 Łagisza, 1974 - Będzin Łagisza.

Stacja znajduje się na 8,36 km linii P112 Dąbrowa Górnicza Ząbkowice do Kopalni Jowisz oraz 8,36 km linii 183 z Dąbrowy Górniczej Ząbkowice do Brzezin Śl.
W latach 20 XX wieku funkcjonowała w tym miejscu ładownia Antoni wykazana na 8,42 km w 1932. W 1934 jej nazwa brzmiała Lipno. Kopalnia o tej nazwie została zlikwidowana przed 1939. Część torów bocznicy zostało rozebranych, a część przejęła PKP. Na jej pozostałościach w latach 1940 1941 Niemcy uruchomili mijankę o nazwie Lagischa. Po 1945 rozbudowano ją i podniesiono do rangi stacji i od 1948 uczestniczy w ruchu pasażerskim. Powstał nowy budynek dworca wyburzony 18. 01.2010.

The 4.17 km-long P103 line was closely linked to the Błędów Mainline (Magistrala Błędowska)—designated as line P101—which opened in 1972. It ran from Kuźnica Warężyńska to Bańgów, where it connected to the Northern Mainline (Magistrala Północna). From 1991, it belonged to the Kuźnica Warężyńska sand mine, which had been established in 1972. A key point on the Błędów Mainline was the Brzozowica freight station, located 4.74 km from Kuźnica Warężyńska; it opened in 1956 and closed in 2012. From this station, a line extended eastward toward the Ksawera station, while another headed westward toward the Bańgów junction. Furthermore, line P101B ran from Brzozowica to the Walery shaft of the Paryż mine. To the north, a siding branched off toward the Łagisza Power Plant and an aggregate storage facility. There was also a siding serving a now-defunct prefabricated housing factory in Łagisza, as well as the Będzin incline (mine drift).

Łagisza Power Plant – The freight station, located at the 2.27 km mark, featured six main tracks. It was served by two signal boxes: BŁ, located at the exit toward Piekło, and BŁ1, at the exit toward Grodziec. The station itself was built largely to support the needs of the Łagisza Power Plant.

Łagisza Power Plant – Initial plans for the construction of the power plant date back to the interwar period. During the war, the Germans began the construction of the "Walter" power plant, but work was halted in the autumn of 1944. In 1958, the Investment Project Evaluation Commission of the Ministry of Mining and Energy approved the site and the construction of a power plant, given its proximity to the Czarna Przemsza river and local coal mines. The first phase of construction commenced in 1960.

Będzin Łagisza – a station opened in 1941, where passenger services were suspended on November 1, 1981.
Naming history:
1941–1945: Lagischa; 1945–1974: Łagisza; 1974–present: Będzin Łagisza.

The station is located at the 8.36 km mark of line P112 (running from Dąbrowa Górnicza Ząbkowice to the Jowisz coal mine) and at the 8.36 km mark of line 183 (running from Dąbrowa Górnicza Ząbkowice to Brzeziny Śląskie). In the 1920s, a freight loading point named "Antoni" operated at this location; by 1932, it was recorded at the 8.42 km mark. In 1934, it was renamed "Lipno." The mine of the same name was closed before 1939. Some of the siding tracks were dismantled, while others were taken over by the Polish State Railways (PKP). On the remaining infrastructure, the Germans established a passing loop called "Lagischa" between 1940 and 1941. After 1945, the facility was expanded and upgraded to the status of a station, and from 1948, it served passenger traffic. A new station building was constructed; it was demolished on January 18, 2010.

22/10/2026

Nocne wędrówki tureckimi szlakami
Nighttime treks along Turkish trails

Ruiny mostu nad rzeką Barycz Wrocławskiej Kolei Dojazdowej Ruins of the bridge over the Barycz River, part of the Wrocła...
21/10/2026

Ruiny mostu nad rzeką Barycz Wrocławskiej Kolei Dojazdowej
Ruins of the bridge over the Barycz River, part of the Wrocław Local Railway

Cały film z przejścia Wrocławskiej Kolei Dojazdowej na odcinku Bracław - Sulmierzyce na moim kanale YouTube na playliście Kolejowe Ciekawostki. Link do filmu w komentarzach.

The full video covering the route of the Wrocław Commuter Railway (Wrocławska Kolej Dojazdowa) between Bracław and Sulmierzyce is available on my YouTube channel, in the "Railway Curiosities" (Kolejowe Ciekawostki) playlist. You can find the link to the video in the comments.

Most nad rzeką Barycz był największym mostem na całej Wrocławskiej Kolei Dojazdowej. Składał się z 2 przęseł nitowanych. Konstrukcja została rozebrana i pocięta wraz z rozebraniem torowiska w 1993.

The bridge over the Barycz River was the largest bridge on the entire Wrocław Suburban Railway network. It consisted of two riveted spans. The structure was dismantled and cut up in 1993, at the same time the railway tracks were removed.

21/10/2026

Płyniemy tureckim kanionem
We are sailing through a Turkish canyon

21/10/2026

Pływanko z delfinami
Swimming with dolphins

20/10/2026

Linia piaskowa P103 ze stacji Brzozowica do stacji Będzin Łagisza
P103 sand transport line from Brzozowica station to Będzin Łagisza station

Cały film na moim kanale YouTube na playliście Kolejowe Ciekawostki. Link do filmu w komentarzach.

The full video is on my YouTube channel in the "Railway Curiosities" (Kolejowe Ciekawostki) playlist. You can find the link to the video in the comments.



Linia P103 o długości 4,17 km była ściśle związana z otwartą w 1972 Magistralą Błędowską, czyli linią P101 z Kuźnicy Warężyńskiej do Bańgowa, gdzie łączyła się z Magistralą Północną. Od 1991 należała do kopalni piasku Kuźnica Warężyńska utworzonej w 1972. Bardzo ważnym punktem Magistrali Błędowskiej była stacja towarowa Brzozowica zlokalizowana na 4,74 km od Kuźnicy Warężyńskiej otwarta w 1956, a zamknięta w 2012. Od stacji na wschód prowadziła linia do stacji Ksawera, a na zachód do posterunku Bańgów. Następnie linia P101B prowadziła z Brzozowicy do Szybu Walery Kopalni Paryż. Na północ natomiast odgałęziała się bocznica do Elektrowni Łagisza oraz zbiornika kruszywa. Istniała również bocznica do nieistniejącej fabryki domów w Łagiszy oraz upadowej Będzin.

Elektrownia Łagisza - Stacja towarowa zlokalizowana na 2,27 km posiadała 6 torów głównych. Na stacji znajdowały się dwie nastawnie BŁ przy wylocie na Piekło i BŁ1 przy wylocie na Grodziec. Sama stacja w dużej mierze została zbudowana na potrzeby Elektrowni Łagisza.

Elektrownia Łagisza - Pierwsze plany budowy elektrowni istniały już w XX leciu międzywojennym. Podczas wojny Niemcy podjęli realizację budowy elektrowni Walter, jednak prace przerwano jesienią 1944. Komisja Oceny Projektów Inwestycyjnych Ministerstwa Górnictwa i Energetyki w 1958 zatwierdziła lokalizację i budowę elektrowni z uwagi na bliskie położenie Czarnej Przemszy oraz kopalń węgla. Pierwszy etap budowy rozpoczął się w 1960.

Będzin Łagisza - stacja otwarta w 1941, w której 01.11.1981 zawieszono ruch pasażerski.
Nazewnictwo:
1941 - 1945 Lagischa, 1945 - 1974 Łagisza, 1974 - Będzin Łagisza.

Stacja znajduje się na 8,36 km linii P112 Dąbrowa Górnicza Ząbkowice do Kopalni Jowisz oraz 8,36 km linii 183 z Dąbrowy Górniczej Ząbkowice do Brzezin Śl.
W latach 20 XX wieku funkcjonowała w tym miejscu ładownia Antoni wykazana na 8,42 km w 1932. W 1934 jej nazwa brzmiała Lipno. Kopalnia o tej nazwie została zlikwidowana przed 1939. Część torów bocznicy zostało rozebranych, a część przejęła PKP. Na jej pozostałościach w latach 1940 1941 Niemcy uruchomili mijankę o nazwie Lagischa. Po 1945 rozbudowano ją i podniesiono do rangi stacji i od 1948 uczestniczy w ruchu pasażerskim. Powstał nowy budynek dworca wyburzony 18. 01.2010.

Line P103, spanning 4.17 km, was closely linked to the Błędów Mainline (Magistrala Błędowska)—designated as line P101—which ran from Kuźnica Warężyńska to Bańgów, where it connected to the Northern Mainline (Magistrala Północna). From 1991, it belonged to the Kuźnica Warężyńska sand mine, which had been established in 1972. A key feature of the Błędów Mainline was the Brzozowica freight station, located 4.74 km from Kuźnica Warężyńska; it opened in 1956 and closed in 2012. From this station, a line extended eastward to the Ksawera station, while another ran westward to the Bańgów junction point. Furthermore, line P101B led from Brzozowica to the Walery shaft of the Paryż Mine. To the north, a siding branched off toward the Łagisza Power Plant and an aggregate storage facility. There was also a siding serving a now-defunct prefabricated housing factory in Łagisza, as well as the Będzin decline (an inclined mine drift).

Łagisza Power Plant – The freight station, located at the 2.27 km mark, featured six main tracks. It was served by two signal boxes: BŁ, situated at the exit toward Piekło, and BŁ1, at the exit toward Grodziec. The station itself was built largely to support the needs of the Łagisza Power Plant.

Łagisza Power Plant – Initial plans for the construction of the power plant date back to the interwar period (the 1920s and 1930s). During the war, the Germans began the construction of the "Walter" power plant, but work was halted in the autumn of 1944. In 1958, the Investment Project Evaluation Commission of the Ministry of Mining and Energy approved the site and the construction of the power plant, citing its proximity to the Czarna Przemsza river and local coal mines. The first phase of construction commenced in 1960.

Będzin Łagisza – a station opened in 1941, where passenger services were suspended on November 1, 1981.
Naming history:
1941–1945: Lagischa; 1945–1974: Łagisza; 1974–present: Będzin Łagisza.

The station is located at the 8.36 km mark of line P112 (running from Dąbrowa Górnicza Ząbkowice to the Jowisz mine) and at the 8.36 km mark of line 183 (running from Dąbrowa Górnicza Ząbkowice to Brzeziny Śląskie). In the 1920s, a freight loading point named "Antoni" operated at this location; by 1932, it was recorded at the 8.42 km mark. In 1934, it was renamed "Lipno." The mine of the same name was closed before 1939. Some of the siding tracks were dismantled, while others were taken over by the Polish State Railways (PKP). On the remaining infrastructure, the Germans established a passing loop named "Lagischa" between 1940 and 1941. After 1945, the facility was expanded and upgraded to the status of a station, and it began handling passenger traffic in 1948. A new station building was constructed; it was demolished on January 18, 2010.

Żory ul. Murarska - Najstarsza zabudowa miasta zbudowana ze średniowiecznych murów miejskich. Żory, Murarska Street – T...
19/10/2026

Żory ul. Murarska - Najstarsza zabudowa miasta zbudowana ze średniowiecznych murów miejskich.
Żory, Murarska Street – The oldest part of the town, built using the medieval town walls.

Cały film o murach miejskich w Żorach na moim kanale YouTube na playliście Schrony I Fortyfikacje.
Link do filmu w komentarzach.

The full video about the town walls in Żory can be found on my YouTube channel, in the "Shelters and Fortifications" playlist.
Link to the video in the comments.

Późnośredniowieczne mury miejskie zaczęto wznosić w ostatniej ćwierci XIII w., a budowę ukończono przed rokiem 1345. Badacze są zgodni, że prace budowlane rozpoczęto najwcześniej w 1272 r., czyli dopiero po założeniu miasta, a w 1345 r. fortyfikacje żorskie musiały być już najprawdopodobniej ukończone gdyż żorzanom udało się odeprzeć wojska Kazimierza Wielkiego (ur. w 1310 r. - zm. 1370 r.). Król polski próbował odzyskać tą część Śląska, to jest księstwo raciborskie, ponieważ od 1336 r. było ono pod panowaniem czeskim. Można dodać, że Kazimierzowi Wielkiemu nie udało się zająć Żor, ale zdobył większy Racibórz i Rybnik. Żorskie mury miejskie obroniły miasto jeszcze dwukrotnie. W 1433 roku, w czasie wojen husyckich (1419-1436 r.), kiedy to oblegał je Bolko Husyta, który wcześniej zdobył na przykład Gliwice oraz w 1473 r., gdy wojska węgierskiego króla Macieja Korwina (ur. 1443 r. - zm. 1490 r.) wtargnęły na Śląsk w czasie walk z Władysławem II Jagiellończykiem (ur. 1456 r. - zm. 1516 r.) o koronę czeską. Od końca wieku XV rola murów miejskich nieubłaganie malała, na co miał wpływ m.in. rozwój artylerii. Od XVI w. rozbudowa przedmieść Żor była coraz bardziej intensywna, natomiast coraz bardziej anachroniczne i zbędne mury, choć jeszcze od czasu do czasu remontowane (na przykład w 1510 r.), stopniowo niszczały. Dodatkowo pożary miasta, na przykład z 1552 r. (spłonęła m.in. dolna brama), 1587 r. (pożar objął m.in. bramę górną), 1661 r. i 1702 r. niszczyły fragmenty fortyfikacji miejskich. W końcu wielki pożar, który wybuchł w 1807 r. zmusił żorzan do kompleksowej odbudowy miasta, a mury miejskie w dużym stopniu rozebrano w celu pozyskania materiału, to jest cegły do odbudowy spalonych domów.

Żorskie miejskie mury obronne otaczały miasto, które miało typowy średniowieczny układ urbanistyczny i było założone na palnie wrzeciona z prostokątnym, centralnym rynkiem i dwiema bramami. Mury w partii fundamentowej wykonano z kamienia polnego i łamanego, a w pozostałej części z ręcznie lepionej cegły gotyckiej. Zachowały się cztery główne odcinki murów: południowy (o długości 137,4 m i wysokości maksymalnie 6,5 m), północny (o długości 272,5 m i wysokości maksymalnie 6,5 m), północno-wschodni (o długości 13,2 m. i wysokości maksymalnej 7,5 m) i południowo-zachodni (o długości 11,3 m i wysokości około 6,2 m). Odcinek północny muru jest starszy i wybudowano go w wątku wendyjskim, a odcinek południowy jest młodszy i zastosowano tu wątek polski. Można dodać, że mury budowano odcinkami o długości około 45 m i pasami o wysokości 80-100 cm. Na odcinku południowym zachował się tak zwany szew - miejsce zetknięcia się dwóch jednocześnie wznoszonych odcinków. Warto zauważyć, że miejsce to jest poza bramami najsłabszym ogniwem fortyfikacji miejskich.

The construction of the late-medieval town walls began in the last quarter of the 13th century and was completed before 1345. Researchers agree that building work commenced no earlier than 1272—that is, only after the town had been founded—and that the fortifications of Żory must have been finished by 1345, as the townspeople were able to repel the forces of Casimir the Great (1310–1370). The Polish king sought to reclaim this part of Silesia—the Duchy of Racibórz—which had been under Bohemian rule since 1336. While Casimir the Great failed to capture Żory, he did succeed in taking the larger towns of Racibórz and Rybnik. The town walls of Żory defended the settlement on two further occasions: in 1433, during the Hussite Wars (1419–1436), when it was besieged by Bolko the Hussite (who had previously captured towns such as Gliwice); and in 1473, when the forces of the Hungarian king Matthias Corvinus (1443–1490) invaded Silesia during his conflict with Vladislaus II Jagiellon (1456–1516) over the Bohemian crown. From the end of the 15th century, the significance of the town walls steadily declined, a process driven in part by the development of artillery. From the 16th century onwards, the expansion of the suburbs of Żory intensified, while the town walls—increasingly anachronistic and superfluous—gradually fell into disrepair, despite occasional repairs (such as those in 1510). Furthermore, a series of fires—notably in 1552 (which destroyed, among other things, the lower gate), 1587 (which affected the upper gate), 1661, and 1702—damaged various sections of the town’s fortifications. Ultimately, a great fire in 1807 compelled the residents of Żory to undertake a comprehensive reconstruction of the town; during this process, the town walls were largely dismantled to provide building materials—specifically bricks—for the rebuilding of destroyed homes.

The defensive walls of Żory encircled a town characterized by a typical medieval urban layout, designed in a spindle-like shape with a rectangular central market square and two gates. The foundations of the walls were constructed from fieldstone and quarried stone, while the upper sections were built using hand-molded Gothic bricks. Four primary segments of the walls have survived: the southern section (137.4 m long, with a maximum height of 6.5 m), the northern section (272.5 m long, with a maximum height of 6.5 m), the northeastern section (13.2 m long, with a maximum height of 7.5 m), and the southwestern section (11.3 m long, with a height of approximately 6.2 m). The northern section of the wall is older and was constructed using the Wendish bond, while the southern section is more recent and employs the Polish bond. It should be noted that the walls were built in segments approximately 45 meters long, laid in courses 80–100 centimeters high. In the southern section, a so-called "seam"—the point where two simultaneously constructed segments meet—has been preserved. It is worth noting that, apart from the gates, this point represents the weakest link in the city's fortifications.

19/10/2026

Schron Bojowy w Domu Strzelca Punktu Oporu Kamień
Combat Bunker in the Rifleman’s
House at the Kamień Strongpoint



Schron bojowy broni maszynowej Łącznikowego Punktu Oporu Kamień Obszaru Warownego Śląsk z 1938.
17.12.1937 Związek Strzelecki kupił teren przy ul. Karola Miarki ( obecnie ul. Długosza) w celu rozpoczęcia na jej terenie budowy domu strzeleckiego, który miał być wykorzystywany na cele statutowe organizacji. Ze względu na to, że planowany budynek miał powstać w strefie przygranicznej, zdecydowano zaprojektować i wybudować budynek razem ze schronek przeciw gazowym. Szansę na wzmocnienie Łącznikowego Punktu Oporu Kamień zauważył Inspektor armii Gen. Dywizji Leon Berbecki, który uważał za słuszne włączenie obiektu do wybudowanych wcześniej fortyfikacji. Dlatego też zapadła decyzja o potrzebie budowy schronu bojowego w miejsce biernego p. gaz. Budynek nie został ukończony do dnia 01.09.1939 i została ukończona już w czasie wojny i najprawdopodobniej został oddany do użytku do 1944. Dom Strzelca jest jednopiętrowym budynkiem z użytkowym poddaszem i podpiwniczeniem, który został zbudowany na planie prostokąta o wymiarach 11,5 x 15 m. Strop w wysokiej piwnicy jest w całości wzmocniony żelbetową konstrukcją w celu zapewnienia dodatkowej ochrony. Schron bojowy jest umiejscowiony w północno - zachodnim narożniku budynku. Obiekt bojowy posiada dwie strzelnice przeznaczone dla broni maszynowej. Jedna jest skierowana w kierunku zachodnim, natomiast druga skośnie w kierunku schronu nr 51. Dodatkowo w obiekcie umieszczono wyjście ewakuacyjne. Docelowo strzelnice schronu mogły być maskowane deskami imitując elewację budynku lub poprzez zamontowanie konstrukcji z imitacją okien.

Elementy pancerne:
- Zamknięcie strzelnicy broni maszynowej model 1938;
- Wewnętrzne drzwi gazoszczelne;
- Zamknięcia wyjścia ewakuacyjnego model 36;
- pancerz wewnętrzny.

Schron posiadał 2 strzelnice broni maszynowej i uzbrojenie w postaci 2 x CKM wz.30 lub 2 x RKM

Załoga przy pełnej obsadzie liczyła 1 podoficer i 4/8 żołnierzy.

A machine-gun combat bunker, part of the "Kamień" (Stone) connecting strongpoint within the Silesian Fortified Area, dating from 1938.
On December 17, 1937, the *Związek Strzelecki* (Riflemen's Association) purchased a plot of land on what is now Długosz Street (formerly Karola Miarki Street) to construct a "Riflemen’s House" (*Dom Strzelecki*) for the organization's statutory activities. As the planned structure was to be located in a border zone, it was decided to design and build it with an integrated anti-gas shelter. General Leon Berbecki, an Army Inspector, recognized an opportunity to strengthen the "Kamień" connecting strongpoint and deemed it appropriate to incorporate the structure into the existing network of fortifications. Consequently, a decision was made to construct a combat bunker in place of the originally planned passive anti-gas shelter. The building was not completed by September 1, 1939; construction continued during the war, and it was most likely put into service by 1944. The "Riflemen’s House" is a single-story building with a usable attic and a basement, constructed on a rectangular footprint measuring 11.5 x 15 meters. The ceiling of the high-ceilinged basement is fully reinforced with a steel-concrete structure to provide additional protection. The combat bunker is situated in the building's northwestern corner and features two embrasures designed for machine guns. One [embrasure] faces west, while the other is oriented diagonally toward shelter no. 51. Additionally, an emergency exit was incorporated into the structure. The shelter’s embrasures could be concealed using wooden boards designed to mimic the building’s façade, or by installing a framework featuring imitation windows.

Armored components:
- Model 1938 machine-gun embrasure shutter;
- Internal gas-tight door;
- Model 36 emergency exit closure;
- Internal armor plating.

The shelter was equipped with two machine-gun embrasures and armed with either two wz. 30 heavy machine guns (CKM) or two light machine guns (RKM).

At full strength, the crew consisted of one non-commissioned officer and 4 to 8 soldiers.

18/10/2026

Krzyż Pokutny w Żorach przy ul Wodzisławskiej
Penitential Cross in Żory on Wodzisławska Street



Na terenie posesji numer 87 przy ulicy Wodzisławskiej, za ogrodzeniem, odnaleźć można kolejny zachowany do dziś krzyż pokutny z województwa śląskiego. Znajduje się na nim słabo czytelny ryt, być może przedstawiający kuszę.
Legendy mówią, iż przed wiekami pewien kupiec, który sprzedał swój towar na targu w Żorach, wracał z utargiem do swego do domu, lecz zmęczony zatrzymał się w Rogoźnej na noc. Niestety, został obrabowany i zamordowany przez sługę folwarcznego. Winowajca miał na znak pokuty wykuć kamienny krzyż i ustawić go w miejscu popełnionej zbrodni.

On the grounds of property number 87 on Wodzisławska Street, behind a fence, stands another penitential cross—a relic from the Silesian Voivodeship that has survived to this day. It bears a faint, barely legible carving, which may depict a crossbow.
According to legend, many centuries ago, a merchant who had sold his goods at a market in Żory was returning home with his earnings; feeling weary, he stopped to spend the night in Rogoźna. Tragically, he was robbed and murdered by a farm laborer. As an act of penance, the perpetrator was required to hew a stone cross and erect it at the very site where the crime had been committed.

Rynek w ŻorachMarket Square in ŻoryCały film na moim kanale YouTube. Link do filmu w komentarzach. The full video is on...
18/10/2026

Rynek w Żorach
Market Square in Żory

Cały film na moim kanale YouTube. Link do filmu w komentarzach.

The full video is on my YouTube channel. Link to the video in the comments.

Narodzinom Żor sprzyjały naturalne warunki obronne oraz dogodne warunki geopolityczne. Usytuowane niedaleko Bramy Morawskiej, stanowiło naturalną zaporę przed ekspansywną polityką Czech na Ziemie Piastowskie. Również tędy przebiegał od czasów najdawniejszych, główny szlak handlowy ze wschodu na zachód i z północy na południe, którymi przemieszczały się karawany kupieckie przewożące towary do miejsc przeznaczenia. Podróże kupców były dość niebezpieczne. Stąd w interesie władcy leżało zapewnienie bezpieczeństwa podróżnym. Żorska osada otoczona wówczas bagnistymi terenami, rzeką Rudą, lasami i potokami, stwarzała dogodne warunki dla budowy miasta obronnego.

Mając na uwadze te atrybuty Żor, książę opolski Władysław wydał w Raciborzu w dniu św. Macieja (24 lutego) 1272 roku dokument nadający rycerzowi Chwaliszowi wieś Ściernie na ziemi pszczyńskiej w zamian za odstąpienie rycerskiej wsi Żory. Jest to dokument, świadczący o działaniach księcia by dotychczasową żarską wieś podnieść do rangi obronnego miasta CIVITAS SARI. Od tego czasu Żory były własnością książąt górnośląskich z rodu Piastów i z tym rodem aż do lat dwudziestych XVI wieku dzieje tego miasta były związane, mimo zależności w późniejszym czasie od innych monarchii.

Już w 1291 roku w wyniku hołdu złożonego przez Przemysława raciborskiego królowi Czech, Żory zatracały łączność z Polską. Władysław zapoczątkował budowę żorskich murów obronnych i innych fortyfikacji, którą kontynuowali jego syn Przemysław i wnuk Leszek. Budowa żorskiego grodu została zakończona na przełomie XIII i XIV wieku. W obrębie murów obronnych toczyło się życie mieszkańców miasta. Rozwijało się rzemiosło i handel. Produkowali swoje wyroby garbarze, sukiennicy, masarze, garncarze, szewcy, piwowarzy, piekarze i inni sprzedając je na wolnych targach i jarmarkach, określanych przez księcia. Rzemieślnicy organizowali się w cechy, które odgrywały ważną rolę w życiu miasta a także przysparzały mu niemałe dochody. Budowane w tym czasie domy były piętrowe, przylegały do ulicy szczytami. Budulcem było drewno. Kryte były słomą. Na parterze mieściła się zwykle długa sień i pomieszczenia wytwórcze - warsztaty rzemieślnicze lub sklepy, zaś na piętrze znajdowało się mieszkanie właściciela.

Ciasna zabudowa sprzyjała częstym pożarom. W historii Żor było ich wiele. Zamieniały one niejednokrotnie miasto w zgliszcza. Największe zanotowano w latach 1661, 1702, 1807 i 1945. Po pożarze, który wybuchł 11 maja 1702 roku utrwalił się w mieście zwyczaj obchodzenia "Święta Ogniowego", który trwa do dnia dzisiejszego.

Ze względu na obronny charakter żorskiej fortecy, na mieszczanach spoczywał obowiązek utrzymania grodu w stanie gotowości bojowej. Mistrzowie cechowi i kupcy obowiązani byli posiadać kunszt strzelecki, przydatny do obrony przed zewnętrznym wrogiem, jak i narzędzia do ratowania mienia mieszkańców miasta w przypadku pożarów. Atrybuty te niejednokrotnie ocaliły mieszczan przed obcą interwencją. W 1345 roku oblegały miasto wojska polsko - węgierskie króla Kazimierza Wielkiego w czasie wojny rewindykacyjnej o Śląsk. Miasta jednak nie zdobyły. W czasie trwania na Śląsku wojny husyckiej w 1433 roku Żory były oblegane przez wojska husyckie. Dzięki ofiarności mieszkańców i doskonałemu ufortyfikowaniu Żory nie poddały się. W 1473 roku w kolejnym konflikcie pomiędzy książętami śląskimi miasto było oblegane przez 3 miesiące i również nie zostało zdobyte. W 1526 roku Żory wraz z całym Śląskiem weszły w skład monarchii habsburskiej. W tym czasie rozpoczęła się na Śląsku szerzyć reformacja. W Żorach protestanci przejęli w 1569 roku katolicką świątynię i posiadali ją aż do roku 1629. Kolejny podział Śląska nastąpił w 1742 roku w wyniku wojen o Śląsk między Austrią i Prusami. Żory znalazły się pod panowaniem pruskim. Po burzliwych wydarzeniach dziejowych i licznych kataklizmach - pożarach i epidemiach, przeminęła świetność żorskiej fortecy i w rzędzie miast Śląska utraciły swe dawne polityczne znaczenie.

Wobec ogromnych przemian jakie zachodziły w hutnictwie żelaza, produkcji cynku i ołowiu oraz wydobyciu węgla, Żory pozostały na uboczu tych wydarzeń, wtłoczone w obręb murów miejskich z drewnianą, niewysoką zabudową. W związku z tym straciły też dotychczasowe znaczenie gospodarcze.
Przełomowym momentem w dziejach Żor, który zmienił radykalnie wygląd miasta był pożar w 1807 roku. Pozostawił po sobie ogromne pogorzelisko: spaliło się 150 budynków oraz 15 stodół z zapasami zboża. Z pomocą w odbudowie pośpieszyły państwa stanowe w Pszczynie i Wodzisławiu. Po tym pożarze zaczęto budować domy z cegły pochodzącej z rozbiórki murów obronnych, które już wtedy nie miały żadnego znaczenia. Na pokrycie dachów używano gontów a później dachówki.

The birth of Żory was facilitated by favorable natural defensive features and an advantageous geopolitical location. Situated near the Moravian Gate, the settlement served as a natural barrier against the expansionist policies of Bohemia toward the Piast-ruled lands. Furthermore, a major historical trade route—connecting east to west and north to south—passed through this area, traversed by merchant caravans transporting goods to their destinations. As such journeys were often perilous, it was in the ruler's interest to ensure the safety of travelers. Surrounded by marshlands, the Ruda River, forests, and streams, the settlement of Żory offered an ideal setting for the construction of a fortified town.

Taking these attributes into account, Władysław, Duke of Opole, issued a document in Racibórz on St. Matthias' Day (February 24), 1272. The document granted the village of Ściernie—located in the Pszczyna region—to a knight named Chwalisz, in exchange for his relinquishing the knightly village of Żory. This document serves as evidence of the Duke’s efforts to elevate the existing village of Żory to the status of a fortified town, or *civitas Sari*. From that time forward, Żory remained the property of the Upper Silesian branch of the Piast dynasty; the town’s history remained intertwined with this lineage until the 1520s, even as it later fell under the influence of other monarchies.

As early as 1291, following an act of homage paid by Przemysław of Racibórz to the King of Bohemia, Żory began to lose its ties to Poland. Władysław initiated the construction of the defensive walls and other fortifications of Żory, a project continued by his son, Przemysław, and his grandson, Leszek. The construction of the fortified town was completed at the turn of the 13th and 14th centuries. Life within the town walls flourished, with crafts and trade developing steadily. Tanners, clothiers, butchers, potters, shoemakers, brewers, bakers, and other artisans produced their goods, selling them at open markets and fairs authorized by the duke. These craftspeople organized themselves into guilds, which played a significant role in the life of the town and generated substantial revenue for it. The houses built during this period were multi-story structures, oriented with their gables facing the street. They were constructed primarily of wood and roofed with straw. The ground floor typically contained a long entrance hall and production spaces—such as workshops or shops—while the upper floor served as the owner’s living quarters.

The dense urban layout made the town highly susceptible to fires, which occurred frequently throughout the history of Żory, often leaving the town in ruins. Major conflagrations were recorded in 1661, 1702, 1807, and 1945. Following a fire that broke out on May 11, 1702, the town established the tradition of the "Fire Festival" (Święto Ogniowe), which continues to be observed to this day.

Given the defensive nature of the Żory stronghold, the townspeople were obligated to maintain the town in a state of combat readiness. Guild masters and merchants were required to possess both marksmanship skills—useful for defense against external enemies—and equipment for protecting the property of townspeople in the event of fires. These assets frequently saved the town’s inhabitants from foreign intervention. In 1345, during the war for the recovery of Silesia, the city was besieged by the Polish-Hungarian forces of King Casimir the Great, yet it remained unconquered. In 1433, amidst the Hussite Wars in Silesia, Żory was besieged by Hussite troops; thanks to the dedication of its residents and its excellent fortifications, the town did not surrender. In 1473, during another conflict between Silesian dukes, the town endured a three-month siege and again remained untaken. In 1526, Żory—along with the rest of Silesia—became part of the Habsburg monarchy. During this period, the Reformation began to spread throughout the region. In 1569, Protestants in Żory took over a Catholic church, holding it until 1629. A further division of Silesia occurred in 1742, following the Silesian Wars between Austria and Prussia, which placed Żory under Prussian rule. After a turbulent history marked by numerous catastrophes—including fires and epidemics—the former glory of the fortress of Żory faded, and the town lost its once-significant political standing among the cities of Silesia. Amidst the profound transformations taking place in the iron, zinc, and lead smelting industries, as well as in coal mining, Żory remained on the sidelines—confined within its town walls and characterized by low-rise, wooden structures. Consequently, the town lost its former economic significance.
A turning point in the history of Żory, which radically altered the town's appearance, was the fire of 1807. It left behind a vast expanse of charred ruins: 150 buildings and 15 barns containing grain stores were destroyed. The state-estates of Pszczyna and Wodzisław stepped in to assist with the reconstruction. Following the fire, houses began to be built using bricks salvaged from the town’s defensive walls, which by then no longer served any practical purpose. For roofing, wooden shingles were used, later replaced by clay tiles.

Adres

Pod Borem
Zabrze
41-808

Strona internetowa

Powiadomienia

Bądź na bieżąco: wyślemy Ci e-mail, gdy Blog odkrywcy opublikuje nowości i promocje. Twój adres e-mail nie zostanie wykorzystany do żadnego innego celu, a subskrypcję możesz anulować w dowolnym momencie.

Skróty

Udostępnij

Kategoria