18/10/2025
LÀNG CỔ KIM BÍ – VÙNG ĐẤT “MỸ TỤC KHẢ PHONG” CỦA XỨ BA VÌ
Vị trí và địa thế
Làng cổ Kim Bí thuộc xã Tiên Phong, huyện Ba Vì, Hà Nội, nằm cách trung tâm Thủ đô khoảng 52 km theo quốc lộ 32. Từ ngã ba Bằng Lung rẽ trái chừng 2 km rồi rẽ phải, qua cánh đồng và những gò đá ong trập trùng là đến ngôi làng cổ hơn nghìn năm tuổi này.
Địa hình Kim Bí mang đặc trưng vùng trung du Bắc Bộ: nửa đồng bằng, nửa đồi gò, xen kẽ những thung lũng lầy nội. Người dân chủ yếu làm nông, vùng thấp cấy lúa, vùng cao trồng hoa màu. Trước kia làng còn trồng nhiều cây công nghiệp như trám, sở, ruỗng lương, nhưng bị chặt trong những năm 1960 để lấy củi đốt lò gạch, ngói và thuốc lá.
Dấu tích cổ xưa và truyền thống hiếu học
Xưa kia, Kim Bí là làng trù phú với đình, đền, miếu, chùa, quán, điếm và cổng làng cổ, nhưng phần lớn bị tàn phá qua thời gian, chỉ còn lại dấu tích hoang phế. Từ năm 2011, người dân bắt đầu khôi phục lại một số cơ sở thờ tự, tuy còn đơn sơ nhưng thể hiện tấm lòng hướng về cội nguồn.
Người Kim Bí nổi tiếng hiếu học và trọng đạo lý. Từ cuối thời Lê, làng đã có người đỗ Bảng nhãn, là niềm tự hào của quê hương.
Các di tích và nhân vật tiêu biểu
Làng có ba ngôi đình cổ:
Đình Giữa Làng thờ Mục Đồng Tương Tín, người chăn trâu hóa thần.
Đình Tiên ở đầu làng, gắn với truyền thuyết Bạch Vân Tiên Sinh – vị tiên giáng trần dạy ba học trò đỗ đạt hiển vinh:
Thám hoa Giang Văn Minh, người sang sứ Trung Hoa giữ khí phách dân tộc;
Bảng nhãn Phùng Thế Trung, làm quan ở Quốc Tử Giám, được khắc bia đá;
Nhà địa lý Lã Khanh, người có tiếng trong vùng.
Đình Cụ nằm ngoài đồng, là nơi các cụ xưa nghỉ ngơi giữa buổi cày.
Làng còn có ngôi chùa cổ dưới tán đa nghìn năm tuổi, từng là Trường Bổ túc Công – Nông Ba Vì, sau là Trường Thanh niên XHCN, nay là Trường Phổ thông Ba Vì. Bên cạnh đó, xưa Kim Bí có bốn điếm trấn bốn phương canh giữ làng, cùng bốn nhà thờ họ lớn: Nguyễn Khắc, Phùng Thế, Trần Viết, Trương Văn – những dòng họ khoa bảng, nhân nghĩa.
Truyền thống đấu tranh cách mạng
Kim Bí là vùng đất anh dũng trong kháng chiến.
Ngày 16/1/1951, Đại tướng Văn Tiến Dũng chỉ huy trận đánh đồn Bút La, đập tan lô cốt đầu tiên trong chuỗi 10 đồn giặc ở Ba Vì – chiến công mở đầu của Sư đoàn 320 sau này.
Trong kháng chiến chống Mỹ, Kim Bí là nơi trú quân, huấn luyện của các đơn vị đặc công, hóa học, pháo binh – góp phần không nhỏ vào công cuộc giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Giá trị văn hóa và khát vọng hôm nay
Triều đình xưa từng ban tặng Kim Bí bức đại tự “Mỹ Tục Khả Phong”, ghi nhận làng có phong tục đẹp, dân hiền nghĩa, trọng học vấn và nhân nghĩa.
Dù trải qua nhiều biến thiên, người dân Kim Bí vẫn giữ trọn đức tính hiền hòa, cần cù, hiếu học và yêu quê hương. Mỗi năm, vào ngày 23 tháng Giêng âm lịch, làng lại mở Hội truyền thống, đón bà con xa gần về dự, ôn lại nếp xưa và khơi dòng văn hóa quê hương.
Kim Bí hôm nay tuy còn nhiều gian khó, nhưng vẫn là miền đất cổ kính, đậm hồn dân Việt – một “địa chỉ văn hóa” đáng trân quý trên bản đồ văn hiến Thăng Long – Hà Nội. Tọa lạc dưới chân núi Ba Vì hùng vĩ, làng cổ Kim Bí (xã Tiên Phong, huyện Ba Vì, Hà Nội) là một vùng quê lâu đời mang đậm dấu ấn văn hóa xứ Đoài. Nơi đây từng nổi tiếng với phong tục đẹp, người dân hiền hậu, hiếu học và nhiều nhân tài hiển đạt. Dẫu trải qua bao biến thiên, Kim Bí vẫn lưu giữ hồn xưa qua những đình, chùa, cây đa cổ thụ và nếp sống nghĩa tình. Mỗi độ xuân về, hội làng 23 tháng Giêng lại vang tiếng trống hội, khơi dậy dòng chảy văn hóa và niềm tự hào quê hương.
