18/05/2026
Bằng Phúc. Mảnh đất có truyền thống cách mạng yêu nước từ lâu đời 🫡
📜 Trong thời kỳ trước Cách mạng Tháng Tám, nhiều gia đình cơ sở cách mạng ở xã Bằng Phúc đã có công nuôi giấu cán bộ trong hoàn cảnh hoạt động bí mật, khi địch khủng bố gắt gao.
🏡 Trong số đó có cụ Hoàng Thị Lý (1903-1989) vợ ông Thạch Văn Cao (Tào Cao) ở Slam Kha, xã Bằng Phúc (nay là xã Đồng Phúc). Đặc biệt, có một lần cụ đã mưu trí bảo vệ cán bộ trong tình huống hết sức nguy hiểm.
📖 Câu chuyện ấy đã được cụ kể lại và đăng trong một cuốn sách do Ban Nghiên cứu Lịch sử Đảng tỉnh Bắc Thái xuất bản năm 1969.🤝 Xin giới thiệu cùng các bạn.
😰 Trong đời, không bao giờ tôi quên được nỗi lo sợ của buổi sáng tháng Hai năm Giáp Thân (1944) ấy. Chỉ một tý sơ hở của tôi là có thể có mấy cán bộ Việt Minh bị bắt. Cũng không ngờ rằng tôi đã có những hành động tốt đẹp đó. Có lẽ đó là vì cuộc đời khổ cực quá nên tôi đã quên cả nguy hiểm để che chở cho anh em nghèo khác, những anh em đi đánh Tây, đuổi Nhật để cho mọi người dân đều sung sướng như nhau.
🏡 Trước khi vào câu chuyện, tôi nói qua về chỗ ở của gia đình. Hồi ấy gia đình tôi ở làng Slam Kha, xã Bằng Phúc (Chợ Đồn), một làng hẻo lánh, vắng vẻ. Quanh nhà là rừng già, không có cổng ngõ, hàng rào bao bọc nên đến nhà tôi, người ta có thể đi vào nhà bốn phía. Hồi còn trẻ tôi không sợ hổ báo nhưng rất sợ trộm, cướp, mặc dầu từ bé tôi chưa hề thấy trộm cướp bao giờ.
🌙 Hôm ấy đã quá nửa đêm, cả nhà tôi bỗng tỉnh giấc vì có tiếng đập cửa mạnh, thì ra đó là lý trưởng đến sai chồng tôi đi chạy gạo, thịt cho các “quan” về khám xét một vụ giết người ở bên Đồng Phúc. Tôi trở dậy đóng cửa, cài then rồi vào giường nằm. Bên tôi là mấy đứa trẻ đang ngủ say. Riêng tôi, tôi không sao ngủ lại được vì trong óc cứ nơm nớp lo sợ; tôi sợ nhất là lúc này nếu kẻ cướp ập vào thì mấy mẹ con tôi chống cự làm sao được? Tôi đâm ra oán lý trưởng đã bắt chồng tôi đi kiếm gạo, thịt giữa lúc đêm hôm khuya khoắt, nhỡ kẻ cướp giết mất chồng tôi thì sao? Tôi trằn trọc mãi không ngủ được, bèn trở dậy đến bên bếp cời than cho ngọn lửa bùng lên. Tôi cứ ngồi như vậy, nghĩ ngợi liên miên. Mấy con gà ở gầm sàn đã gáy dồn dập, chim rừng bắt đầu ríu rít gọi nhau; trời đã gần sáng.
😱 Bỗng tôi giật bắn người, cái que đóm cầm ở tay bật tung lên. Vì có tiếng người gọi hối hả ở cửa: “Bác ơi! Mở cửa! Mở cửa!”. Tôi choàng đứng dậy, rón rén ra nhòm qua kẽ phên. Dưới sàn nhà có bóng mấy người đứng lố nhố. Tôi nín thở đứng im và lưỡng lự không biết có nên mở cửa hay không. Trong bụng tôi run lắm, nhưng cố ra làm mạnh dạn hỏi: “Ai hỏi gì? Chồng tôi đi vắng, tôi không mở cửa đâu”. Bên ngoài mấy bóng đen nhấp nhô, nói thì thầm gì với nhau không rõ, rồi có một tiếng đàn ông nhẹ nhàng, tôi nghe giọng quen quen: “Tôi đấy mà, người nhà đây, bác không nhận ra à? Bác mở cửa cho chúng tôi vào đi!”. Tôi tháo chốt cánh cửa và bước vội vào nhóm to bếp lửa. Khi ngẩng đầu lên thì đã thấy đoàn người đứng sau lưng tôi. Qua ánh lửa bập bùng, tôi thấy bọn họ quần áo bê bết đất, vẻ mặt ai cũng hốc hác, những cặp mắt đờ đẫn vì thiếu ngủ. Tôi chợt nhận ra một người quen, vội kêu lên: “À, anh Tần!”. Anh Tần là người Quảng Khê, là bạn đồng niên với chồng tôi nên lúc này tôi đã đỡ sợ. Anh Tần tiến lại gần tôi nói nhỏ:
🤫 Các anh đây là người tốt cả, họ cũng đều là người nghèo đi làm cách mạng như anh em bên Bắc Sơn, Vũ Nhai, Ngân Sơn. Chị có nghe đồn về những người làm cách mạng ở đó không?
🙋♀️ Tôi thú thật:
📢 Có nghe đồn nhưng cũng biết thế thôi. Anh Tần cười khẽ, rồi gật đầu nói tiếp:
🔥 Khắp nơi, người nghèo ta đi theo cách mạng nhiều lắm, làm cách mạng để bãi bỏ thằng Tây, bãi bỏ các quan châu, quan đồn; hàng năm ta không còn phải đi phu, đi lính, không phải nộp tô, nộp thuế, chúng ta sẽ không nghèo nữa, v.v... Anh Tần hạ thấp giọng:
🤝 Nhưng người nghèo phải biết đoàn kết giúp đỡ nhau thì mới có độc lập cho nước nhà. Chúng tôi cần đi gấp, nhưng đến đây đã sắp sáng, chị cho chúng tôi nghỉ nhờ một lúc rồi lại vào rừng đi nơi khác. Nếu có bọn lính hay tuần xã đến hỏi thì chị nói là không có ai đến đây cả.
🍚 Tôi gật đầu và nghĩ rằng các anh chắc đói lắm nên vội vã vét được ít gạo đi nấu cơm.
🤔 Thấy anh Tần là người tốt, tôi cũng không hỏi các anh tại sao bọn “thầy ký” vẫn nói cách mạng là Việt Minh, là cộng sản mà Việt Minh, cộng sản thì ác lắm. Anh Tần mà ác à? Những người nghèo khổ ngồi quanh bếp lửa kia mà ác à? Tôi vẫn cứ liên miên suy nghĩ thì cơm đã chín. Tôi dọn ra cho các anh ăn. Bữa ăn tuy chỉ có tý canh rau muống với mấy quả cà nhưng các anh ăn vẫn ngon lành như dân bản chúng ta vậy. Vừa ăn, các anh vừa nói chuyện về tình hình các nơi và thế nào là cách mạng, là Việt Minh.
👦 Thằng Sèn, con trai tôi, thấy ồn ào, nó đã thức dậy. Theo kế hoạch của anh Tần, tôi cho thằng Sèn ra ngồi ở cửa, nếu thấy có người lạ đến thì báo.
⚠️ Câu chuyện đang vui, bỗng nhiên thằng Sèn chạy vụt vào, nói nhỏ:
– Có ba người mang súng vào nhà ta.
💡 Tôi đứng bật dậy và một ý nghĩ táo bạo đã đến với tôi. Tôi quyết định rất nhanh:
– Mấy anh vào buồng tối, còn hai anh sẽ nấp sau bịch thóc ở góc nhà.
🧵 Khép cửa buồng lại, rồi tôi vội vã lấy mấy tấm vải vừa nhuộm chàm còn ướt đem phơi giăng lên để che kín bịch thóc. Tôi vơ vội đống quần áo các anh vừa cởi ra, đem vào xó nhà phủ chiếu lên.
🚪 Và làm xong từng ấy việc thì hai lính dõng, súng vác vai đã bước vào. Chúng nhìn quanh nhà một lượt rồi tháo súng cầm tay, ra ngồi cạnh bếp, lưng chúng dựa vào cột. Mãi lúc này tên thôn trưởng mới vào nhà vì nó còn đứng ở cửa chăm chú nhìn mấy đám đất đỏ bám ở cầu thang. Hắn lơ láo nhìn xung quanh rồi ngó thẳng vào mặt tôi, hỏi:
❓ – Tại sao ở cầu thang có dính đất mới?
🙂 Tôi cười và trả lời:
– A, hồi nãy “thầy lý” có đến đây bảo chồng tôi đi đón “quan” ở Đồng Phúc.
😒 Thôn trưởng gật gật đầu tin là đúng. Một lính dõng chép miệng:
– Ấy cũng tại cái án mạng ở bên đó mà chúng tôi phải vất vả đi tuần suốt đêm. Chắc bọn cộng sản giết đấy thôi, có thể chúng nó lẩn trốn về phía này.
😮 Tôi vờ làm bộ ngơ ngác hỏi:
– Ồ, “cọn sản” mà giết người à?
😂 Cả bọn phá lên cười, bọn chúng giải thích: cộng sản chứ không phải là “cọn sản”, “cọn sản” thì làm được gì.
👀 Tên thôn trưởng tiến đến chỗ mấy tấm vải còn nhỏ nước tí tách, nó ngắm nghía nghiêng nghé rồi chép miệng khen:
– Chà, vải đẹp quá.
😬 Tôi đang lo nó ngồi lên giường và lật chiếu lên thì nguy to. Tôi rất lúng túng chưa biết đối phó ra sao, thì may quá, nó ngồi xuống cạnh hai tên dõng, cầm lấy ống điếu hút thuốc.
😷 Đang lúc này, trong buồng tôi có tiếng ho “khụ khụ” vọng ra của một cơn ho không nén nổi. Hai tên dõng nhằm dậy nghe ngóng. Một tên cầm súng định vào buồng. Tôi vội vã chặn hắn lại: “Phong tục Nùng chúng tôi là không cho người lạ vào buồng. Trong đấy có con tôi ốm”. Sau đó, tôi hướng mặt vào buồng như nói với con: “Xông nhanh lên rồi đi nằm, mày cứ không chịu đắp chăn thì ho đấy con ạ!”.
😐 Tên dõng đứng sững lại nhưng nó còn kiễng chân nhìn qua vai tôi, nhưng trong buồng tối om. Tên thôn trưởng thở dài như trút được gánh nặng:
– Thế chứ, cứ tưởng là cộng sản thì...
⚡ Đang nói dở, chợt nó đăm đăm nhìn vào xó nhà, hích khuỷu tay vào sườn một lính dõng, hất hàm về phía cối xay, rồi nó quay sang tôi, sẵng giọng:
– Sao nhà bà lắm gậy thế?
😓 Thực là nguy hiểm, đến lúc này tôi mới để ý đến mấy cái gậy của các anh “Việt Minh” đã vô ý để ngổn ngang cạnh lối đi. Tuy chột dạ nhưng nhanh trí đáp ngay:
– Hôm nào thằng Sèn nhà tôi đi chăn trâu mà không mang gậy về, có hôm nó mang về một bó.
🍵 Nghe tôi trả lời, cả bọn lại ngồi xuống quanh bếp lửa. Tôi rót nước mời chúng uống để đưa đẩy câu chuyện, trong bụng thầm mong cho bọn chúng cút đi. Sau một tuần nước rồi mà bọn chúng vẫn cứ ngồi gan, tôi lo quá và nghĩ ra cách đuổi khéo chúng. Tôi vờ để siêu nước đổ vào bếp làm khói bốc mù mịt, tro than bay khắp nơi khiến bọn chúng phải đứng dậy và ra cửa. Trước khi về, tên thôn trưởng sực nhớ ra, hắn nói khẽ với tôi:
📢 – Bà phải nhớ là thầy lý vừa có lệnh không ai được mang thóc ra cối nước giã vì cộng sản trốn ở rừng sẽ lấy mất đấy!
😪 Một lính dõng chép miệng:
– Buồn ngủ bỏ mẹ. Đi sớm thế mà không gặp cộng sản để lĩnh thưởng cái mề-đay và muối !
😏 Tên lính kia cười và đáp:
– Nếu gặp thì chưa biết bọn mình lĩnh mề-đay hay bọn nó lĩnh đầu mình. (Mề-đay là một loại huân chương của Pháp... Trong thời gian ấy, chánh sứ Bắc Kạn treo giải thưởng ai bắt được cộng sản sẽ được thưởng muối, là vật rất hiếm lúc đó).
😢 Thấy bọn chúng đã đi xa, tôi xúc động quá, giang tay ôm chặt thằng Sèn vào lòng, nước mắt ràn rụa. Tôi như trút được gánh nặng ngàn cân ở ngực.
👥 Các “anh cách mạng” lục tục từ buồng, từ phía bồ thóc bước ra. Một anh có giọng nói trầm trầm, vừa lấy tay xoa đầu thằng Sèn, vừa nói với tôi:
🙏 – Chúng tôi biết ơn chị nhiều lắm. Không có trí của chị thì xảy chuyện đổ máu ở nhà này rồi.
⏸️ Anh ngừng một tí rồi nói:
– Thay mặt tất cả các đồng chí, chúng tôi cảm ơn gia đình và nhờ chị cho tôi gửi lời chào anh Cao (chồng tôi).
😮 (Tài thật! Tôi không quen anh mà sao anh ấy lại biết cả tên chồng tôi?)
🌲 Tôi và thằng Sèn tiễn anh em luồn theo lối rừng sau nhà để tránh con đường lớn có thể bị người theo dõi.
🎉 Cách mạng tháng Tám thành công. Một trong số các “anh Việt Minh” đó có dịp ghé qua nhà tôi. Gia đình tôi đã nhận được sự thăm hỏi ân cần của Đảng và các đồng chí. Trong cuộc đấu tranh đầy gian khổ của dân tộc, phần đóng góp của tôi còn quá ít nhưng tôi vẫn thấy đó là vinh dự của đời tôi, tôi coi đó là một kỷ niệm sâu sắc trong đời.
