04/07/2026
TRI THỨC BẢN ĐỊA KHÔNG THỂ ĐỂ MẤT ĐI…!
Có một điều tôi luôn trăn trở mỗi khi đi qua những vùng quê Việt Nam.
Chúng ta thường nói nhiều đến việc bảo tồn nhà cổ, đình chùa, lễ hội hay những sản phẩm OCOP. Nhưng còn một “di sản” vô cùng quý giá khác đang dần biến mất từng ngày.
Đó là tri thức bản địa.
Những kiến thức được tích lũy qua hàng chục, thậm chí hàng trăm năm sống cùng đất, cùng rừng, cùng sông nước và mùa màng.
Tôi vẫn nhớ lần gặp chú Đỗ Thành Thưởng – người mà nhiều người gọi là “Vua dừa Bến Tre”.
Chú kể say sưa về hàng chục giống dừa của Việt Nam. Có những giống dừa gần như chỉ còn tồn tại trong ký ức của những người nông dân lớn tuổi.
Chú từng nói với tôi:
“Có nhiều giống dừa quý mà đến giờ các nhà nghiên cứu vẫn chưa thống kê và hiểu hết.”
Lúc đó tôi chợt nhận ra…
Nếu một ngày những người như chú không còn nữa, rất có thể nhiều tri thức ấy cũng sẽ mất theo.
Không phải vì chúng không quý.
Mà vì chưa kịp được ghi lại.
Tôi cũng có may mắn được gặp chú Nguyễn Phú Hiệp (Bảy Hiệp) ở Đồng Tháp.
Điều tôi học được từ chú không chỉ là cách trồng xoài. Mà là cách một người nông dân dành cả đời để gìn giữ đất.
Đối với chú, đất không phải là nơi để khai thác đến kiệt quệ. Đất là một sinh thể cần được nuôi dưỡng để thế hệ sau vẫn còn có thể sống được.
Tri thức ấy không nằm trong sách giáo khoa.
Nó nằm trong từng mùa nước, từng lớp phù sa, từng lần thất bại và từng vụ mùa của cả cuộc đời.
Có lẽ điều đáng tiếc nhất hiện nay là chúng ta đang đầu tư rất nhiều để xây dựng điểm đến, nhưng lại dành quá ít thời gian để lưu giữ những con người đang mang trong mình ký ức của vùng đất.
Mỗi nghệ nhân.
Mỗi nông dân.
Mỗi người thợ.
Mỗi già làng.
Đều là một “thư viện sống”.
Khi họ ra đi, nếu không kịp ghi chép, quay phim hay truyền dạy, cả một kho tri thức cũng có thể biến mất mãi mãi.
Tôi luôn tin rằng, phát triển du lịch không chỉ là xây thêm homestay hay tạo thêm sản phẩm.
Mà còn là giúp những câu chuyện, những kinh nghiệm và tri thức bản địa được tiếp tục sống.
Bởi điều làm nên sự khác biệt của một điểm đến không chỉ là cảnh đẹp.
Mà là những con người biết kể câu chuyện của chính vùng đất mình đang sống.
Có những công trình có thể xây lại.
Có những giống cây có thể trồng lại.
Nhưng có những tri thức, khi người cuối cùng mang nó rời đi, sẽ không bao giờ có thể phục hồi.
Đó là lý do vì sao, gìn giữ tri thức bản địa không chỉ là bảo tồn quá khứ. Mà là giữ lại tương lai cho chính vùng đất ấy.
