12/06/2026
Nguyễn Công Trứ và "Đi thi tự vịnh"
🍀🍀🍀
Đi không há lẽ trở về không,
Cái nợ cầm thư phải trả xong.
Rắp mượn điền viên vui tuế nguyệt,
Trót đem thân thế hẹn tang bồng].
Đã mang tiếng ở trong trời đất,
Phải có danh gì với núi sông.
Trong cuộc trần ai, ai dễ biết?
Rồi ra mới rõ mặt anh hùng.
🍀🍀🍀
Nguyễn Công Trứ (1778 – 1858) là một trong những nhân vật đặc biệt và lỗi lạc nhất trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX. Ông không chỉ là một nhà quân sự tài ba, một nhà kinh tế học tiên phong với công cuộc khẩn hoang lập ấp, mà còn là một nhà thơ kiệt xuất với cái tôi ngông nghênh, phóng khoáng vô tiền khoáng hậu. Cuộc đời ông là một chuỗi thăng trầm dữ dội, từ kẻ hàn vi lên tới đỉnh cao quyền lực rồi lại bị giáng xuống làm lính trơn, nhưng ở bất kỳ hoàn cảnh nào, chí khí của ông vẫn vẹn nguyên.
Trước khi trở thành một đại thần vang danh thiên hạ, Nguyễn Công Trứ đã có một quãng đời tuổi trẻ đầy gian truân, lận đận trong chốn lều chõng. Ông sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo tại Hà Tĩnh, dù tài hoa đầy mình nhưng con đường khoa cử lại vô cùng lận đận. Suốt thời trai trẻ, ông phải sống trong cảnh nghèo túng, chịu đựng sự ghẻ lạnh của người đời, nhưng chính hoàn cảnh ấy lại là lò luyện đúc nên một ý chí sắt đá và một phong cách sống bất cần, ngạo nghễ.
Bài thơ Đi thi tự vịnh (còn được biết đến với câu mở đầu quen thuộc "Đi không há lẽ trở về không") chính là bức chân dung tinh thần tự họa rõ nét nhất của Nguyễn Công Trứ trong giai đoạn này. Tác phẩm được viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật, ra đời khi ông đang trên đường đi thi, mang theo tất cả hoài bão, khát vọng và cả cái "ngông" rất đời của một bậc nam nhi đại trượng phu quyết tâm xoay chuyển số phận.
Ngay từ hai câu luận đề, Nguyễn Công Trứ đã khẳng định một quan niệm sống mạnh mẽ và đầy trách nhiệm đối với cuộc đời:
"Đi không há lẽ trở về không
Cái nợ mang thân phải trả xong".
Với ông, việc đi thi không đơn thuần là để cầu vinh hoa phú quý, mà là để thực hiện nghĩa vụ của một kẻ làm trai. Sống trên đời là phải gánh vác cái "nợ tang bồng", nợ với giang sơn đất nước, và đã dấn thân đi thi thì nhất định phải mang công danh, sự nghiệp về để báo đáp, chứ quyết không chấp nhận một sự trở về tay trắng.
Đến hai câu thực, tác giả phác họa một viễn cảnh tương lai rực rỡ bằng những hình ảnh kỳ vĩ, lớn lao:
Má hồng để đấy xem ai được
Gót ngọc dời chân khắp bể trong
Hai chữ "má hồng" ở đây có thể hiểu là biểu trưng cho vinh hoa, cho sự thành đạt đang chờ đón người có tài. Câu thơ thể hiện một sự tự tin tuyệt đối, một cái nhìn ngạo nghễ thách thức với thời cuộc rằng phần thắng chắc chắn sẽ thuộc về mình, bước chân của đấng nam nhi sẽ in dấu khắp muôn nơi.
Sự kiêu hùng của Nguyễn Công Trứ tiếp tục được đẩy lên cao trào ở hai câu luận, nơi ông bộc lộ cái "ngông" độc nhất vô nhị của mình:
Trời đất cho ta một cái tài
Giắt lưng dành để tháng ngày d**g
Ông tự hào ý thức được cái tài năng bẩm sinh mà tạo hóa ban tặng cho mình. Thay vì khiêm tốn theo chuẩn mực nho giáo thông thường, ông thẳng thắn thừa nhận cái tài ấy và xem nó như một thứ báu vật dắt lưng, một công cụ để ông tự do vẫy vùng, ngạo nghễ bước đi giữa cuộc đời đầy biến động.
Hai câu kết của bài thơ khép lại bằng một lời thề son sắt, một lời khẳng định chắc như đinh đóng cột về ý chí lập thân:
Gió thu thổi ngát cành ngô rụng
Một tiếng chim hót dậy góc phong
Hình ảnh chim hót làm chấn động cả một góc rừng phong là ẩn dụ cho sự thành công vang dội của nhà thơ trong tương lai. Ông tin rằng tiếng tăm và tài năng của mình sẽ có ngày làm kinh động xã hội, xua tan đi cái vẻ hiu hắt, ảm đạm của cảnh mùa thu nghèo khó hiện tại.
Về mặt nghệ thuật, Đi thi tự vịnh là một bài thơ Đường luật mẫu mực nhưng không hề gò bó, ngột ngạt. Trái lại, ngôn ngữ thơ của Nguyễn Công Trứ rất tự nhiên, phóng khoáng, mang đậm hơi thở của đời sống và cá tính mạnh mẽ của tác giả. Cách ngắt nhịp dứt khoát, giọng điệu hào hùng xen lẫn chút sảng khoái, bất cần đã tạo nên một sức lôi cuốn đặc biệt, biến một bài thơ vịnh đi thi thông thường thành một bản tuyên ngôn về chí nam nhi.
Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Công Trứ, người ta thấy bài thơ giống như một lời tiên tri cho chính số phận của ông. Sau bao năm lận đận, đến năm 1819 (khi đã 41 tuổi), ông đỗ Giải nguyên và từ đó lập nên biết bao công trạng hiển hách cho đất nước. Ông đã sống đúng như những gì mình đã viết: oanh liệt, tận hiến, và luôn giữ được cái tâm trong sạch cùng khí phách hiên ngang trước mọi giông bão của cuộc đời.
Hơn hai thế kỷ đã trôi qua, bài thơ Đi thi tự vịnh của Nguyễn Công Trứ vẫn vẹn nguyên giá trị và sức lay động lòng người. Tác phẩm không chỉ là một kiệt tác của văn học trung đại Việt Nam mà còn là bài học sâu sắc về nghị lực sống, về khát vọng vươn lên cho thế hệ trẻ. Nó nhắc nhở chúng ta rằng: đã sinh ra ở đời, phải sống sao cho xứng đáng, phải dám mơ lớn, dám hành động và để lại những dấu ấn tốt đẹp cho cuộc đời.
-----
Nguyễn Công Trứ và "Đi thi tự vịnh"
http://www.yeusuviet.com/2026/06/nguyen-cong-tru-va-i-thi-tu-vinh.html
-----
❤️ YÊU SỬ VIỆT ❤️
❤️ Người Việt YÊU SỬ VIỆT ❤️
📲 http://yeusuviet.com
📽 http://youtube.com/
📚 Sách Lịch sử Việt Nam - https://shorten.asia/1f6EBk8C
lịch sử việt nam, yêu sử việt, vietnamese's history, history of vietnam, hồ chí minh, trần hưng đạo general, lý thường kiệt