02/06/2015
Nguồn gốc và ý nghĩa của tên gọi sông Hương - Tp Huế
----------------------------------------------------------------------------
Sông Linh Giang là tên khúc sông Hương ngày nay, từ ngã ba Sình đến cửa Thuận, và cách đây trên 400 năm vùng này đã đông đúc, sầm uất, thịnh vượng đến thế, trong lúc Huế ta hiện nay lúc bấy giờ chưa mảy may xuất hiện ! Đến “mục thành thị”, khi nói đến thành Hóa Châu, Dương Văn An ghi rõ: “Thành ở địa phận huyện Đan Điền, sông cái Đan điền chảy qua phía tây, lại có một dòng sông con chảy vào trong thành, phía hữu con sông ấy la liệt những trường học, nha môn Đô thừa phủ Triệu Phong. Sông cái Kim Trà rót vào phía nam, đập lớn, chằm to ước nghìn vạn khoảnh. Các dòng nước bọc cả bốn bề, giữa có một tòa thành trăm nhận sừng sửng như đám mây dài. Đó là nơi địa hình kết hợp, thiên tạo đặt bày vậy”.
Thế là sông Linh Giang là tên khúc sông Hương ngày nay, từ ngã ba Sình đến cửa Thuận, và cách đây trên 400 năm vùng này đã đông đúc, sầm uất, thịnh vượng đến thế, trong lúc Huế ta hiện nay lúc bấy giờ chưa mảy may xuất hiện ! Đến “mục thành thị”, khi nói đến thành Hóa Châu, Dương Văn An ghi rõ: “Thành ở địa phận huyện Đan Điền, sông cái Đan điền chảy qua phía tây, lại có một dòng sông con chảy vào trong thành, phía hữu con sông ấy la liệt những trường học, nha môn Đô thừa phủ Triệu Phong. Sông cái Kim Trà rót vào phía nam, đập lớn, chằm to ước nghìn vạn khoảnh. Các dòng nước bọc cả bốn bề, giữa có một tòa thành trăm nhận sừng sửng như đám mây dài. Đó là nơi địa hình kết hợp, thiên tạo đặt bày vậy”.
À ! những tên “Sông cái Đan Điền”, “Sông cái Kim Trà” làm ta thấy rõ tên sông theo tên huyện. Sông Kim Trà vì đi qua huyện Kim Trà, sông Đan Điền, vì đi qua huyện Đan Điền, và như thế một con sông có thể có nhiều tên, tuỳ theo địa danh của mỗi khúc, và ta suy đoán, về sau, khi huyện Kim Trà đổi thành huyện Hương Trà thì con sông sẽ được gọi là sông Hương Trà.
Thế là, tên “Sông Hương” dưới thời đại Tây Sơn đã có rồi, và, gần chắc, đã có từ trước. Từ ngữ “Nam Sông Hương” cũng đã thông dụng và có ý nghĩa khá chính xác. Nhưng có thể có bạn đọc khó tính, muốn có chứng liệu cụ thể, vì sao gọi “Sông Hương” ?
Bộ sách địa lý chí lớn dưới triều Nguyễn, Đại Nam Nhất Thống Chí khi mô tả Sông Hương, không nói đến nguồn gốc cái tên này. Nhưng bộ sử biên niên Đại Nam Thực Lục chính biên có đoạn viết: “Năm Tân Dậu (1801) mùa thu, tháng bảy, ngày Bính Thân, vua đi Quảng Bình, lưu quốc thúc Tôn Thất Thăng ở lại giữ kinh thành. Thuyền ngự khởi hành từ sông Hương, sông Hương tức là sông Hương Trà, vì nước ngọt nên gọi thế ...”
Chúng ta nghĩ, ngọt ở đây không có nghĩa ngọt mặn, mà có nghĩa nước sông Hương pha trà, thơm, ngọt
Sông Hương, một tập hợp của hàng trăm con suối nhỏ xuất phát từ dãy Trường Sơn hùng vĩ trùng điệp theo nhau về xuôi rồi lại hợp nhau thành hai nhánh chính Tả Trạch và Hữu Trạch, đến Bằng Lãng thì cũng hợp nước uốn lượn quanh co giữa một vùng rừng núi bạt ngàn xanh ngắt rồi dòng sông đổi hướng rẽ về đông lững lờ trôi về xuôi vượt ngang kinh thành Huế rồi cuối cùng nhập vào Phá Tam Giang cùng đổ về biển xanh.
Bàn về danh xưng của con sông này, không những chỉ có người nước ngoài thắc mắc muốn biết mà cả du khách trong nước cũng muốn tìm hiểu vì sao con sông này lại mang tên là "Hương". Đối với người Việt Nam xưa và cả ngày nay đặt tên cho một địa danh, một thắng tích thì tên đó mang một ý nghĩa một ước mơ mà mọi người gởi gắm vào. Khi đặt tên sông là Hương chắc người xưa cũng đã gởi gắm vào đó một ý nghĩa, một ước mơ hoặc biểu trưng cho một điều gì đó. Có rất nhiều ý kiến về danh xưng này.
Một trong những ý kiến đó cho rằng sở dĩ sông này có tên Hương vì truyền thuyết kể lại rằng, thủ phủ của các chúa như chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan, chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần đều đóng tại làng Kim Long nhưng đến khi chúa Nguyễn Phúc Thái (có sách viết là Nguyễn Phúc Trăn) nối nghiệp một hôm nằm ngủ thì mơ thấy một bà mụ già đầu tóc bạc phơ bảo với chúa rằng: "Ngài hãy thắp một nén hương bắt đầu từ đồi Hà Khê (tức chùa Thiên Mụ) cầm đi về hạ lưu dọc theo con sông này, đến chỗ nào hương tàn thì đó là nơi đóng đô, và cơ nghiệp đó sẽ muôn đời bền vững". Chúa giật mình thức dậy, cho là điềm lạ, bèn thực hiện lời báo mộng của bà mụ Trời ngay sáng hôm sau. Khi đến ngang nơi này tức là kinh thành thấy địa thế rất đẹp, phía nam có một ngọn núi trông giống như một cái bình phong, hai bên có hai ngọn núi khác thấp hơn đứng đầu, chúa mừng rỡ quyết định dời đô về đây. Nhân việc bà mụ bảo cầm hương đi về hạ lưu con sông nên mới đặt tên là Hương để ghi nhớ việc này.
Vào một sáng mát trời, xuống thuyền, buông mái chèo d**g thuyền trên sông Hương được ngắm những cảnh sắc thiên nhiên ta mới thấy được đó là một kho tàng vô tận mà sông Hương đã ban cho, dòng nước trong xanh tĩnh lặng, thành quách, lầu xá hai bên bờ in bóng xuống dòng sông như là tranh vẽ. Chiếc cầu Trường Tiền màu trắng bạc bắc qua sông Hương, duyên dáng như cô gái Huế trong chiếc áo dài trắng tinh khiết như e ấp ngượng ngùng sau chiếc nón bài thơ xinh xắn. Tiếng hò man mác vang vọng đưa theo gió sớm trên sông để rồi con thuyền tiến lên cầu Bạch Hổ, thuyền bắt đầu đi vào một vùng yên tĩnh, hai bên bờ soi bóng cây xanh ẩn hiện một vài lâu đài cổ kính. Nếu có dịp, bạn nên xuống thuyền lênh đênh trên dòng Hương vào một đêm trăng, bên tiếng sình, tiếng phách, nghe điệu nam bình, nam ai, tứ đại cảnh, tiếng hò Huế nhẹ nhàng thanh thoát trầm trầm vang xa, ngửi hương trầm thơm ngát, nhìn ánh trăng soi bóng lung linh trên dòng Hương mới thấy được con sông Hương nó đẹp và thơ mộng như thế nào
Có tới bốn cách giải thích nguồn gốc sông Hương như sau:
1. Trong chuyến tuần du phương Nam năm 1601, có một đêm chúa Nguyễn Hoàng mơ thấy được trao nén hương từ tay người đàn bà nhà Trời (Thiên Mụ) và khi tỉnh giấc, nén hương trong mộng vẫn còn trên tay. Theo lời mách bảo, chúa Nguyễn Hoàng thắp nén hương và đi xuôi theo dòng sông ngay cạnh lán trại và khi hương tàn thì dừng lại, lấy đó làm thủ phủ. Nơi ấy chính là đất Phú Xuân (Huế) ngày nay. Để tạ ơn, chúa Nguyễn Hoàng liền cho xây chùa Linh Mụ (hay còn gọi là Thiên Mụ - nơi người được báo mộng) và dòng sông dẫn đường được đặt là Hương giang từ đó.
2. Năm 1792, trong chuyến tuần du Phú Xuân, vua Quang Trung hỏi sông đang đi thuyền tên là gì. Đáp rằng đoạn vừa đi qua tên Đan Điền, đoạn này tên Hương Trà, trước đây lại có tên Kim Trà. Vua không hài lòng, bảo sao lại lấy địa danh hữu hạn, thường thay đổi để đặt tên cho con sông dài thiên nhiên muôn thuở, và phán rằng từ nay thống nhất gọi là Hương Giang, từ nguồn cho tới biển.
3. Vân Bình Tôn Thất Lương (1887-1951) đi theo một hướng khác, thiên về yếu tố tự nhiên. Sổ tay địa danh (NXB Giáo Dục, 2001) cũng chọn cách lý giải của ông: "Hai bên bờ tả, hữu trạch có giống thạch xương bồ là một vị thuốc trường sinh, có mùi thơm, mọc hai bên bờ khe, nước khe lần hóa ra thơm. Hương Giang (sông Thơm) bởi đó mà có danh vậy".
4. Một huyền thoại khác về nguồn gốc của tên gọi sông Hương: Vì yêu quý con sông xinh đẹp của quê hương, con người ở hai bờ đã nấu nước trăm hoa đổ xuống lòng sông, để làn nước thơm tho mãi mãi.
Như vậy, vẫn chưa có cách giải thích nào được tất cả mọi người chấp nhận cả. Giải thích của Vân Bình Tôn Thất Lương là được nhiều người ủng hộ hơn hết.
