17/10/2026
PHÁP LAM
Giữa những mái ngói, tường gạch và sắc vàng son của Hoàng thành Huế, có những mảng màu nổi bật được tạo nên từ một kỹ thuật đặc biệt: pháp lam. Những mảng trang trí xanh, vàng, đỏ, tím… xuất hiện trên mái điện, nghi môn, bờ nóc hay các đồ vật trong cung khiến không gian vốn nhiều đường nét gỗ, gạch và ngói trở nên rực rỡ hơn. Không chỉ là một chất liệu trang trí, pháp lam còn trở thành một phần trong diện mạo mỹ thuật của kinh đô Huế dưới triều Nguyễn.
Vậy pháp lam thực chất là gì? Đây là những sản phẩm có cốt bằng đồng hoặc hợp kim đồng, bên ngoài phủ men nhiều màu rồi trải qua nhiều công đoạn nung đốt để tạo thành. Kỹ nghệ này được du nhập vào Việt Nam dưới thời vua Minh Mạng. Năm 1827, triều Nguyễn lập Pháp lam tượng cục trong Kinh thành và tổ chức cho thợ học nghề. Các nghệ nhân thời Nguyễn tiếp thu kỹ thuật pháp lang của Quảng Đông, đặc biệt là dòng họa pháp lang, rồi phát triển thành những sản phẩm và chất liệu kiến trúc mang đặc trưng riêng của Huế.
Để tạo nên một sản phẩm pháp lam, phần cốt bằng đồng trước tiên được tạo hình, sau đó phủ men và nung qua nhiều công đoạn. Mỗi lớp men phải được xử lý cẩn thận vì màu sắc và độ bền phụ thuộc vào nhiệt độ cũng như kỹ thuật nung. Khi trở thành vật liệu kiến trúc, pháp lam có ưu điểm chịu được tác động của thời tiết và thời gian, nên được sử dụng cho nhiều chi tiết ngoài trời. Những mảng pháp lam có thể tạo thành hình khối gắn trên bờ nóc, bờ quyết, đầu đao, cổ diêm, hoặc trở thành những mảng trang trí phẳng với đề tài hoa cỏ, chim muông, phong cảnh và thơ văn chữ Hán.
Pháp lam không chỉ nằm trong những món đồ nhỏ. Chất liệu này xuất hiện trên nhiều công trình của quần thể di tích Huế, từ Hoàng thành đến lăng Minh Mạng, lăng Thiệu Trị, lăng Đồng Khánh và chùa Thiên Mụ. Ở tháp Phước Duyên, những chi tiết pháp lam còn được sử dụng để trang trí bình cam lồ trên đỉnh tháp, các chi tiết ở góc mái và chữ Hán trên hoành phi, câu đối. Trong cung đình, pháp lam còn được chế tác thành bát, đĩa, khay, bình hoa, hộp, đồ tế tự và nhiều vật dụng phục vụ sinh hoạt, bài trí của hoàng gia. Các đề tài trang trí cũng khá phong phú, từ hoa lá, chim muông đến rồng, phượng, chữ Thọ và thơ văn. Một số bộ sưu tập pháp lam Huế còn cho thấy sự đa dạng về màu sắc, trong đó có những gam màu đặc trưng được các nhà nghiên cứu chú ý.
Thế nhưng, kỹ nghệ này không tồn tại lâu dài. Pháp lam Huế phát triển mạnh dưới các triều Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức, sau đó dần sa sút; đến thời Đồng Khánh, nỗ lực phục hồi không thành công và nghề đi đến suy thoái, thất truyền. Những gì còn lại hôm nay vì thế không chỉ là những món đồ có màu men rực rỡ, mà còn là dấu vết của một kỹ nghệ từng giữ vị trí đặc biệt trong mỹ thuật cung đình. Việc nghiên cứu, phục chế và sản xuất lại pháp lam hiện nay cũng góp phần bảo tồn những chi tiết vốn đã trở thành một phần của di sản kiến trúc Huế.
